ΤΑΣΟΥΛΑ ΤΣΙΛΙΜΕΝΗ

Η Τασούλα Τσιλιμένη είναι Καθηγήτρια στο Π.Τ.Π.Ε., του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας (Π.Θ.) στο οποίο διδάσκει θέματα Παιδικής-Εφηβικής Λογοτεχνίας, Αφήγηση, Μυθοπλασία – Δημιουργική Γραφή κειμένων βραχείας φόρμας. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα εστιάζουν στη θεωρία και κριτική της παιδική/εφηβικής λογοτεχνίας καθώς επίσης και στη διδακτική της. Ως καλεσμένη καθηγήτρια προσφέρει μαθήματα και διαλέξεις σε μεταπτυχιακά προγράμματα πανεπιστημιακών ιδρυμάτων της ημεδαπής και αλλοδαπής (ΕΚΠΑ, ΑΠΘ, Λευκωσίας, κ.α). Έχει δημοσιευμένο ερευνητικό έργο σε έγκριτα διεθνή και ελληνικά επιστημονικά περιοδικά, συλλογικούς τόμους, πρακτικά συνεδρίων και σε αυτόνομα ατομικά βιβλία. Είναι Διευθύντρια του Εργαστηρίου Λόγου και Πολιτισμού του Π.Θ και Διευθύντρια του ηλεκτρονικού περιοδικού για τη θεωρία και μελέτη της παιδικής λογοτεχνίας ΚΕΙΜΕΝΑ (www.keimena.ece.uth.gr). Παράλληλα ασχολείται με τη συγγραφή λογοτεχνικών βιβλίων για παιδιά και ενήλικες που εκδίδονται από επώνυμους εκδοτικούς οίκους.
Διηγήματα και μικρές ιστορίες της έχουν δημοσιευτεί σε περιοδικά και σε έντυπα, όπως το ηλεκτρονικό περιοδικό “Ο Αναγνώστης”, η εφημερίδα “Ελευθερία” και άλλα. Βιβλία της έχουν μπει στη βραχεία λίστα του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου, ενώ το βιβλίο της “Ο κύριος Μπου” έχει τιμηθεί με το Βραβείο Εικονογράφησης του ίδιου φορέα.

ΤΗΣ ΙΔΙΑΣ
Τη νύχτα που ζήλεψε το φεγγάρι, μυθιστόρημα, Σύγχρονοι ορίζοντες, 2003
Μικρές παραμυθίες του έρωτα, ποιήματα, Βόλος, 2017
Το Κουμπί, διηγήματα Καστανιώτης, Αθήνα 2017
Η αφωνία του απογεύματος Μανδραγόρας 2021

.

.

Η ΑΦΩΝΙΑ ΤΟΥ ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΟΣ (2021)

Βλέμματα

ΑΝΕΜΟ-ΛΟΓΙΟ

Τις νύχτες
Όταν τα χέρια σου κουράζονται σφιχτά να μ’ αγκαλιάζουν
Κι αναζητά το σώμα σου πλευρό
Την πλάτη σου κοιτώντας
Ακροβατώ στα σημαδάκια της
Νησιά, πέτρες του Αιγαίου.
Με τ’ ακροδάχτυλα όνειρα
υφαίνω στο μισοσκόταδο.
Κυματισμοί στο δέρμα σου οι γρίλιες
Ακοίμητα σκαθάρια
Διαδρομές στο άχρονο.
Να νανουρίσω, μάταια, τότε προσπαθώ
σε ένα λίκνο από σιωπές
όσα μένουν μετέωρα ανάμεσά μας.

ΕΡΩΤΩΝ ΤΡΑΥΛΙΣΜΑ

Του κόσμου τ’ άγιο δισκοπότηρο κεντώ
με όνειρα δυσοίωνα τις νύχτες
τον χρόνο τον αγέννητο μετρώ
σε σκουριασμένους λεπτοδείκτες.
Τις λέξεις σου γερά σφυρηλατώ
ανάγλυφα φωνήεντα αγάπης
να μείνουν στων αιώνων το κενό
πιστά αντίγραφα απάτης.

Τα σύμφωνα θα ρίξω στο νερό
εκεί που πλύθηκε ο Πόντιος Πιλάτος
να ‘ρχονται και να ξεδιψάνε οι πιστοί
απ’ το ελιξήριο του πάθους.
Με το ξημέρωμα χολή το ξέρω πως θα πιω
απ’ το φιλί του Ιούδα προδομένη
και να ’ναι τα καρφιά ζητώ
βαθιά ως της καρδιάς τα μέρη.

Και μόνο σαν σε δω να τριγυρνάς
τρεις μέρες και τρεις νύχτες στο σκοτάδι
με τη θηλιά σφιχτή τριγύρω στον λαιμό
πικρά πολύ μετανιωμένο
ερώτων τραύλισμα να λες
μετάληψη να αναζητάς απ’ το γυμνό κορμί μου,
τότε θα πω πως άξιζε ο σταυρός
αφού ανάσταση θα έχει φέρει.

ΣΚΙΕΣ

Το φως θα ντύνομαι και τη σκιά
σχήμα θα παίρνω με το κορμί σου
απ’ της σκιάς σου την αλήθεια θα πιαστώ
αναζητώντας τον βυθό σου
θα κρύβομαι, θα βγαίνεις στον αφρό
θα πνίγομαι γλυκά μες στο εγώ σου.
Στο άπιαστο μαζί σου θα γλιστρώ
κι όσα δεν έζησα αυτά θα νοσταλγώ.

Η ΑΦΩΝΙΑ ΤΟΥ ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΟΣ

Την ώρα που ο ήλιος καθρεφτίζεται
στα γυμνά παράθυρα των σπιτιών
-το ρολόι δείχνει περίπου σαράντα λεπτά πριν τις επτά-
Σάββατο απόγευμα ή Κυριακή,
μέσα μου απλώνεται μια θλίψη.

Στις μεγάλες σκιές και στις αντανακλάσεις
αναζητώ ό,τι δεν ήρθε.
Καληνυχτίζω τα αγέννητα
κι αυτά που χάθηκαν αναζητώντας μια ταυτότητα.

Κυρίως τις λέξεις
που απόμειναν στα σύρματα της ΔΕΗ
χαρταετοί μέρες σαρακοστής.

Δεν ξέρω,
δεν ρώτησα ποτέ
αν ετοιμάζονται να μεταναστεύσουν
ή μόλις έφτασαν
κι αναζητούν εθελοντές σε ένα πείραμα
για τα σαββατοκύριακα που αυτοκτονούν
και βρίσκονται μετά τα σώματά τους να επιπλέουν
στο κόκκινο και στο μαβί του ηλιοβασιλέματος.
Θλίψη.
Πέντε γράμματα όλα κι όλα!
Ένα που προσπαθεί να γκρεμίσει
το λευκό των δοντιών της,
ένα που αγγίζει το υγρό της επουράνιας θόλου,
τρίτο που ψιχανεμίζεται στα χείλη
και ένα ερμαφρόδιτο φωνήεν.
Άφωνο.

Κι εγώ που ποτέ δεν τα κατάφερνα με τη γραμματική σου απαντώ,
γιατί κωπηλατεί σε μια λίμνη από Θλίψη.
Κι είναι γι’ αυτό
Την ώρα που ο ήλιος καθρεφτίζεται
στα γυμνά παράθυρα των σπιτιών
-το ρολόι δείχνει περίπου σαράντα λεπτά πριν τις επτά-
Σάββατο απόγευμα ή Κυριακή,
μέσα μου απλώνεται μια θλίψη.

ΝΟΣΤΑΛΓΙΑ

Εκείνος με το ακορντεόν
που κάθε Κυριακή πρωί έσπαζε τη σιωπή μας,
έγινε τώρα συλλέκτης μιας βροχής από ψυχές
ταξίδια που ονειρεύτηκαν σε κόκκινα λιβάδια.
Τέφρα μαζεύει πια από το φως
Από τα πεύκα πρωινές δροσοσταλίδες.
Κι όσο σμιλεύει της νοσταλγίας την προτομή
αφρό απαστραπτόντων κυμάτων πίνει
μασάει τον χρόνο που έφυγε
και επιθυμεί σε ολάνθιστα στενά να ξαναπερπατήσει.

ΜΑΙΟΣ

Πίσω από τοίχους τον καλωσορίσαμε
με ψεύτικα λουλούδια στα βάζα.
Φορούσε τη χλομάδα του χαμομηλιού
στα χείλη του το μοβ της πασχαλιάς
μαλλιά είχε από εφιάλτες
στα δάχτυλα υποσχέσεις αμφίβολες.
Το βλέμμα του στο χτες.
Ενδύματα φορούσε πανάρχαιας επιδημίας.
Στεφάνι από οδοφράγματα, φωτιές, φωνές, φορούσε
Στα πόδια του παρθένες παπαρούνες.
Κι εμείς χειροκροτούσαμε τον ερχομό του
κρατώντας τις ανάσες μας πίσω από τοίχους.

Μικρογραφίες

Τραγούδια σπαράγματα
τα δέντρα στο τζάκι.
Τόσα κάρβουνα
κι ακόμα δεν κάηκε η μοναξιά αιώνων.

*

Τα βλέμματα που κρέμονται στους τοίχους
και σε αδράχτι γνέθουν τη σιωπή,
αν άνθισαν οι κερασιές ρωτούν απόψε
νερό από χιόνι αν ήπιε το πουλί.
Αν έφυγε ο μικρός κοκκινολαίμης
κι αν η ελπίδα ήρθε να με βρει.

*

Πού βρέθηκαν τόσα κλαράκια λεμονοκυπάρισσου στο μαξιλάρι της;
Όλη τη νύχτα αυτή κεντούσε πορφυρογέννητες θάλασσες.

*

Άγραφα λόγια εραστών
ταξιδεύουν στον χρόνο
ξεκουράζονται στο διάφανο σώμα της θάλασσας
ο φλοίσβος σωπαίνει.
Φωτοβόλοι αναστεναγμοί
κι ο φάρος φωνάζει τη μοναξιά του.

*

Στην άκρη της μέρας
όνειρα, ελπίδες και φόβοι
διπλώνουν τα κίτρινα φτερά τους
ακονίζουν επίμονα τα ράμφη
το σκοτάδι είναι εφτάψυχο
ανάβουν φωτιές
το ξημέρωμα έρχεται
πάντα με παγωμένο χαμόγελο.

*

Χρόνος
Κρατά στα χέρια του αυτοσχέδιες μολότοφ
τις εκσφενδονίζει με μαθηματική ακρίβεια
από παράπονο, θυμό ή μεγαλοκαρδία
ίσως από ανάμνηση επετειακή
που κάποτε τον κόψαμε σε τέσσερα κομμάτια
κι έκτοτε βουλιμικά τον καταβροχθίζουμε.
Για επιδόρπιο ανελλιπώς μας στέλνει πυροτέχνημα την άνοιξη.

.

.

ΤΟ ΚΟΥΜΠΙ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ  (2017)

ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ

Εικόνες ζωής, χαμηλόφωνες αλλά και υπαινικτικές, με ένα βλέμμα νοσταλγικό και καταγγελτικό για όσα έγιναν και όσα δεν πρόλαβαν να γίνουν. Η απώλεια, ως διαρκές στοιχείο αυτού του βιβλίου, διατρέχει ιστορίες που μαρτυρούν την ομορφιά, την παρουσία των αψύχων αλλά και των ζωντανών, τα όνειρα και την παιδικότητα ως μεδούλι της ζωής. Τα πρόσωπα δεν απεκδύονται τους ρόλους που η ζωή τούς όρισε.
Κορίτσια που ασφυκτιούν στον κόσμο των ενηλίκων, σώματα σπαρμένα στις πλαγιές του Ολύμπου, μωρά που εξαφανίζονται σε πυκνές αντάρες, άνθρωποι που κοιτούν από κορνίζες ή από το βυθό της λίμνης και απαιτούν την αλήθεια τους.
Δραματοποιημένες αφηγήσεις που υφαίνουν με λεπτές αποχρώσεις και διεισδυτικό βλέμμα τα “θέλω” των διαφορετικών σε ηλικία χαρακτήρων και επιχειρούν να ισορροπήσουν τον πεζογραφικό λόγο με την ποιητικότητα των εικόνων και τον μαγικό ρεαλισμό.

.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ

ΣΤΗ ΧΑΡΙΤΙΝΗ ΜΑΛΙΣΣΟΒΑ

DIASTIXO.GR 6/2/ 2018

Η Τασούλα Τσιλιμένη είναι καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, στο οποίο διδάσκει θέματα παιδικής-εφηβικής λογοτεχνίας, αφήγηση και μυθοπλασία-δημιουργική γραφή κειμένων βραχείας φόρμας. Έχει διδάξει σε μεταπτυχιακά προγράμματα της ημεδαπής και της αλλοδαπής. Μελέτες της έχουν δημοσιευτεί σε ελληνικά και ξένα έγκριτα περιοδικά και σε συλλογικούς τόμους. Είναι διευθύντρια του ηλεκτρονικού περιοδικού Κείμενα για τη μελέτη της Παιδικής Λογοτεχνίας και μέλος της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού Διαδρομές. Ασχολείται επίσης με την κριτική βιβλίων. Εκτός από άρθρα, μελετήματα και βιβλία για τη θεωρία και τη διδακτική της παιδικής λογοτεχνίας, γράφει λογοτεχνικά βιβλία για παιδιά. Διηγήματα και μικρές ιστορίες της έχουν δημοσιευτεί σε περιοδικά και σε έντυπα, όπως το ηλεκτρονικό περιοδικό Ο Αναγνώστης, η εφημερίδα Ελευθερία και άλλα. Βιβλία της έχουν μπει στη βραχεία λίστα του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου, ενώ το βιβλίο της Ο κύριος Μπου έχει τιμηθεί με το Βραβείο Εικονογράφησης του ίδιου φορέα. Η συζήτησή μας έγινε με αφορμή τη συλλογή διηγημάτων με τίτλο Το κουμπί, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Το κουμπί είναι ο τίτλος της συλλογής διηγημάτων σας. Γιατί επιλέξατε τη συγκεκριμένη από τις δεκατρείς ιστορίες και ως τίτλο του βιβλίου;

Το Κουμπί είναι ταυτόχρονα και η πρώτη ιστορία στη συλλογή. Και αυτό όχι τυχαία. Ήταν αυτή που «γεννήθηκε» πρώτη και ήρθε και ξεκούμπωσε φωνές ποικίλων χαρακτήρων και διαφορετικών ηλικιών της υπαίθρου ή αστικών κέντρων, του σήμερα ή περασμένων δεκαετιών. Έτσι συγκεντρώθηκαν οι δεκατρείς ιστορίες μικρής φόρμας και διηγήματα στα οποία μπορεί κανείς να αφουγκραστεί τραύματα πολλών και κυρίως ευαίσθητων ή ανίσχυρων. Ένα γαϊτανάκι αφηγήσεων είναι το Κουμπί, που ξετυλίγει ή τυλίγει ρεαλιστικές ιστορίες αλλά και άλλες με έντονο το στοιχείο του μαγικού, του υπερβατικού και αναδεικνύει τη συνομιλία των άυλων και των γήινων πραγμάτων. Πρόθεσή μου με αυτές τις ιστορίες είναι να περιγράψω την καθημερινότητα απλών ανθρώπων και να δώσω φωνή σε εκείνα/εκείνους που δεν πρόλαβαν να αρθρώσουν λέξη. Οι ιστορίες αυτές δεν εκφράζουν μια συγκεκριμένη περιοχή (Θεσσαλία) ή ιστορική στιγμή ή την οπτική γωνία μιας συγκεκριμένης τάξης. Προσπαθώ να γράψω και να αναπαραστήσω μια πραγματικότητα με τρόπο ώστε να διαφανεί ότι οι καταστάσεις που σκιαγραφούνται εδώ εκπροσωπούν όλες τις πιθανές μορφές ανθρώπινης αλληλεπίδρασης.

Αγγίζετε με λεπτότητα ιδιαίτερες πτυχές της παιδικής ηλικίας. Πόσο σημαντική για την εξέλιξη ενός ανθρώπου είναι αυτή η περίοδος;

Θεωρώ καθοριστική την παιδική ηλικία για τη μετέπειτα πορεία του ανθρώπου. Συχνά θεωρούμε ότι τα παιδιά δεν καταλαβαίνουν. Σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να υποβιβάζουμε τις αντιληπτικές και συναισθηματικές τους ικανότητες. Τα παιδιά, όντας βρέφη ακόμη, διαισθάνονται, έχουν απίστευτη παρατηρητικότητα, κρίση και μνήμη. Ο κόσμος τους, όχι σπάνια, παραβιάζεται με ποικίλους τρόπους από τους ενήλικες. Η σεξουαλική παρενόχληση είναι ένα θέμα που μας σοκάρει, ίσως, αλλά υφίσταται σε πολλούς χώρους και κυρίως οικείους. Τρεις από τις ιστορίες της συλλογής υπαινίσσονται το θέμα αυτό, με διακριτικότητα και με σαφή πρόθεση όχι να καταγγείλουν, αλλά να δείξουν ένα κομμάτι της κοινωνίας. Ήθελα να απεκδυθώ το βάρος ιστοριών που άκουσα. Διάβασα για το θέμα αυτό, δίνοντας φωνή στα ίδια τα παιδιά/χαρακτήρες να μιλήσουν για «παιχνίδια ενηλίκων» εις βάρος τους. Να δείξω, αν θέλετε, τη μάσκα που ένα μέρος της κοινωνίας μας ντύνεται και τη χρησιμοποιεί διπλά: άλλοτε με υπερπροστατευτική διάθεση απέναντι στο παιδί και άλλοτε με τρόπο που δείχνει το πιο σκοτεινό πηγάδι των προθέσεών της.

Σημαντικό είναι και το στοιχείο της απώλειας, όχι μόνο με την έννοια του θανάτου. Θέλετε να μας πείτε γι’ αυτό;

Οι περισσότερες ιστορίες της συλλογής κινούνται γύρω από έναν βασικό άξονα. Αυτόν της απώλειας. Όχι πάντα με την έννοια του θανάτου, όπως διαπιστώσατε. Η απώλεια αφορά σε πολλά θέματα. Η πρόωρη και εκ των έξωθεν ώθηση παιδιών, και κυρίως κοριτσιών, προς την ενηλικίωση, επί παραδείγματι, είναι ένα είδος απώλειας. Ακόμα και η απώλεια υλικών πραγμάτων, με τα οποία είμαστε συνδεδεμένοι και αποτελούν τμήμα του εαυτού και της ύπαρξής μας, όπως ένα κουμπί. Κάθε απώλεια έχει δυσάρεστα αποτελέσματα και επηρεάζει τον ψυχισμό και τη συμπεριφορά μας. Δεν έχουμε εκπαιδευτεί να την αντιμετωπίζουμε. Έτσι, απολεσθέντα πράγματα, πρόσωπα, αισθήματα, γίνονται συχνά θηλιές και μας πνίγουν. Θολώνουν τη σκέψη, ανασύρουν παράπονα προς τη ζωή/φύση που μας συνοδεύουν επί μακρόν και συχνά δεν μας εγκαταλείπουν ποτέ. Προσωπικά θεωρώ ότι ένας καλός τρόπος αντιμετώπισης είναι η αφήγησή τους. Αφήγηση στον εαυτό μας αλλά και μοίρασμα με πρόσωπα που εμπιστευόμαστε, ώστε να προκύψει η συμφιλίωση με τον εαυτό μας. Ποιος δεν έχει έρθει αντιμέτωπος με κάποιου είδους απώλεια; Οι χαρακτήρες των ιστοριών μου ταλανίζονται από αυτό. Άλλοτε βρίσκουν τρόπους να απαλλαχτούν έστω και πρόσκαιρα, άλλοτε παίρνουν βαθιές ανάσες και μένουν στη σιωπή.

Το ανά χείρας βιβλίο σας αποτελεί κι έναν φόρο τιμής σε προσωπικά σας βιώματα;

Είναι γνωστή η άποψη ότι σε κάθε κείμενο άμεσα ή έμμεσα εγγράφεται κάτι από τον συγγραφέα. Υπό αυτή την οπτική, δεν θα μπορούσα να αρνηθώ την ύπαρξη προσωπικών ψηγμάτων στα κείμενα. Αναγνώστες που με γνωρίζουν στην προσωπική μου ζωή ίσως ισχυριστούν ότι διακρίνουν σε κάποιες ιστορίες της συλλογής να αντανακλώνται εμπειρίες ή βιώματα της παιδικής μου ηλικίας. Και κυρίως για γεγονότα που αφορούν στην πρόσληψη του κόσμου γύρω μου. Ένας/Μια συγγραφέας ζει και αφουγκράζεται γεγονότα, εποχές, ιστορίες άλλων. Και ταυτόχρονα όλα αυτά τα ζυμώνει με το υλικό της φαντασίας και έτσι οδηγείται σε ένα μυθοπλαστικό κατασκεύασμα που απέχει πολύ από την πραγματικότητα τη δική του. Επί παραδείγματι, ένα αντικείμενο ή ένα προσωπικό βίωμα μπορεί να οδηγήσει τον/τη συγγραφέα σε μια μυθοπλαστική ιστορία που μπορεί να έχει χρώματα από τη βιωματική του παλέτα, όμως εν τέλει, στο σύνολό τους και τοποθετημένα σε σχέση με μη υπαρκτά γεγονότα, χώρους κ.λπ. είναι έξω από τον ίδιο πια. Εκείνο που με αφορά στη συγκεκριμένη συλλογή είναι η ανάκληση στιγμών κυρίως της παιδικής μου ηλικίας. Σε αυτήν αποτίω φόρο τιμής.

Η δική μου ανάγνωση μου άφησε έντονα στοιχεία συγκίνησης και τρυφερότητας. Ποια ήταν τα δικά σας συναισθήματα κατά τη διάρκεια της σύλληψης και συγγραφής τους;

Η πλειοψηφία των ιστοριών εστιάζει σε πρόσωπα και χαρακτήρες που βιώνουν κάτι τραυματικό σε κάποιο βαθμό. Με τρυφερότητα έσκυψα και αφουγκράστηκα τις περιπέτειες των ηρώων μου και ένιωσα ρίγος και συγκίνηση κι εγώ όταν ξεδιπλώνονταν στην οθόνη του υπολογιστή μου. Κάποιες φορές έκανα βόλτες γύρω από το γραφείο μου προσπαθώντας να κατευνάσω τις ταχυπαλμίες που μου προκαλούσαν τα γεγονότα όπως εξελίσσονταν, όπως στην «Αντάρα», στα «Κουλούρια του Αλέξανδρου» και αλλού.

Πόσο θεωρείτε ότι βελτιώθηκε στις δεκαετίες που πέρασαν η θέση της γυναίκας (και του κοριτσιού);

Αναμφίβολα υπάρχει βελτίωση. Όχι γιατί έχουν πλέον θεσμοθετηθεί νόμοι που ορίζουν τη θέση αυτή. Δεν πιστεύω τόσο στη δύναμη της νομοθεσίας, όσο στην κοινωνική βάση. Μόνο όταν πραγματοποιούνται αλλαγές, ως αποτέλεσμα κοινωνικών ανισοτήτων, μόνο τότε έχουμε ουσιαστικές αλλαγές. Οι ρίζες στερεοτύπων είναι βαθιές, και χρειάζεται χρόνος, ενημέρωση και επιμονή σε καθημερινή προσωπική βάση για να αλλάξουν τα πρότυπα που κρατούν τη γυναίκα, σε αρκετά ακόμη επίπεδα, σε συγκεκριμένους ρόλους και θέσεις. Τα φεμινιστικά κινήματα αναμφίβολα έπαιξαν σημαντικό ρόλο, ακόμη και μέσα από τη φεμινιστική κριτική και θεώρηση της λογοτεχνίας. Όμως ακόμη και στις μέρες μας, που τόσα έχουν υλοποιηθεί στο κομμάτι της ισότητας, καθημερινά γινόμαστε μάρτυρες κραυγαλέων γεγονότων, αλλά και άλλων που αποσιωπούνται από μια κοινωνία που εθελοτυφλεί.

Είναι ψυχοθεραπευτικό να κοιτάζουμε στο παρελθόν με θετικό βλέμμα;

Από το παρελθόν μπορούμε να αντλήσουμε πολλές πληροφορίες και να μάθουμε όχι μόνο για τους άλλους, αλλά κυρίως για τον εαυτό μας. Δηλαδή να κατανοήσουμε εμάς πρώτα και, ως συνέχεια, τους γύρω από μας. Εάν η οπτική θέασης έχει πρόθεση καθαρή, χωρίς σκοπιμότητες, πιστεύω ότι μπορεί να βοηθήσει θετικά προς το προσωπικό όραμα του καθένα.

Η μικρή φόρμα σάς αφορά περισσότερο ως συγγραφέα;

Είναι αλήθεια ότι τα κείμενα βραχείας φόρμας με γοητεύουν περισσότερο. Όχι ότι δεν απολαμβάνω ένα μυθιστόρημα! Και ίσως τα περισσότερα αναγνώσματά μου να είναι μυθιστορήματα. Όμως αυτή η συμπύκνωση νοήματος, η εστίαση σε ένα γεγονός και η σκιαγράφηση περιορισμένων χαρακτήρων με παραπέμπει στο «μεδούλι» της ζωής. Δεν με βρίσκει σύμφωνη η άποψη ότι το διήγημα και η μικρή φόρμα είναι πιο απαιτητικά ως είδος γραφής. Κάθε λογοτεχνικό είδος έχει τις απαιτήσεις του. Το ζήτημα είναι τι εκφράζει έναν δημιουργό περισσότερο, και έναν αναγνώστη επίσης. Έχουμε πολύ επιτυχημένα μυθιστορήματα και το αντίθετο. Το ίδιο ισχύει και για τα κείμενα βραχείας φόρμας όπως λέγονται, ή μικρές ιστορίες ή διηγήματα, νουβέλες.

Αρκετά από τα διηγήματά σας τα αφιερώνετε σε άλλους συγγραφείς. Θέλετε να σχολιάσετε;

Αφιερώνω κάποια διηγήματα σε καταξιωμένους συγγραφείς γιατί με κάποιο τρόπο έχουν συνδεθεί μαζί τους τα ίδια τα κείμενα. Είτε ως περιεχόμενο είτε γιατί οι συγγραφείς αυτοί αφιέρωσαν χρόνο για να διαβάσουν τα κείμενά μου και να μου πουν τη γνώμη τους με ειλικρίνεια είτε γιατί με εμπνέει η δική τους γραφή.

Ποιο βιβλίο διαβάσατε πρόσφατα και θέλετε να μας προτείνετε;

Μολονότι διαβάζω ταυτόχρονα δυο ή και τρία βιβλία, τώρα απολαμβάνω το Μεγαλείο της ζωής του M. Kumpfmuller, σε μετάφραση της Μ. Αγγελίδου, εκδόσεις Άγρα, που αναφέρεται στον τελευταίο έρωτα του Φραντς Κάφκα. Συνηθίζω, όταν επισκέπτομαι τόπους και χώρους, να αναζητώ αναγνώσματα που συνδέονται με αυτούς. Το βιβλίο αυτό ήρθε στα χέρια μου μετά από πρόσφατο ταξίδι στην Πράγα και την επίσκεψή μου στο σπίτι/μουσείο του Κάφκα. Και στ’ αλήθεια το βρίσκω πολύ ενδιαφέρον.

Παρόλο που έχετε γράψει κυρίως βιβλία για παιδιά και εφήβους, δεν είναι η πρώτη φορά που γράφετε βιβλίο για ενήλικες. Ετοιμάζετε κάτι καινούριο αυτό τον καιρό;

Το γράψιμό μου στην πλειοψηφία του αφορά στα παιδιά, μολονότι έχει προηγηθεί ένα μυθιστόρημα ενηλίκων, καθώς και διηγήματα ή μικρές ιστορίες που δημοσιεύονται σε εφημερίδες και περιοδικά λόγου και τέχνης κατά διαστήματα. Το γράψιμο θέλει τον χρόνο του. Σε θέλει εκεί, να το υπηρετείς πιστά. Αυτό το διάστημα οι απαιτήσεις του πανεπιστημίου είναι τόσες που νιώθω τυχερή όταν μπορώ να διαβάσω κάποιες σελίδες λογοτεχνίας. Το μόνο που καταφέρνω αυτό το διάστημα είναι να ξαναδιαβάζω κείμενα που είναι ήδη στο συρτάρι μου και φλερτάρω με την ιδέα έκδοσής τους. Ελπίζω το φθινόπωρο κάποιο από αυτά να είναι στις προθήκες των βιβλιοπωλείων. Μετά το Κουμπί, θέλω να ανασάνω με ένα παιδικό.

.

ΚΡΙΤΙΚΕΣ

Η ΑΦΩΝΙΑ ΤΟΥ ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΟΣ

ΝΙΚΗΤΑΣ ΖΑΦΕΙΡΗΣ

FRACTAL 13/07/2021

Χάδια στο ημίφως

Η δεύτερη ποιητική συλλογή της Καθηγήτριας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Τασούλας Τσιλιμένη Η αφωνία του απογεύματος καλεί τον αναγνώστη στο δωμάτιο της ερωτικής μνήμης. Στα εικοσιτέσσερα ποιήματα η ποιήτρια συγκροτεί, μέσα από σπαράγματα συναντήσεων δύο ερωτευμένων, το ψηφιδωτό του ανεκπλήρωτου έρωτα. Σε μια συλλογή σαν αυτή το σώμα δεν θα μπορούσε να απουσιάζει. Στη ʻγεωγραφία του σώματοςʼ που διατρέχει τα ποιήματα, τα χέρια, ο λαιμός, τα χείλη γίνονται οι υλικές λέξεις στις οποίες στερεώνεται η άυλη αίσθηση των αβέβαιων συναισθημάτων. Τα χάδια είναι το αποδεικτικό: η επαφή υπήρξε. Σε τόπους όπως η Τήνος, η Δεξαμενή, ο Θερμαϊκός, οι εραστές συναντήθηκαν για να ζήσουν το στιγμιαίο. Η ποιήτρια ανακαλεί αυτά τα σύντομα διαλείμματα εκπλήρωσης μέσα σε μια ζωή που απειλείται διαρκώς από τον εχθρό του πάθους: τη ρουτίνα της καθημερινότητας. Μέρες που η δουλειά δεν αποτελεί τον σιγαστήρα που αποκρύπτει την ανάγκη για επαφή το ποίημα φανερώνεται σαν ακίδα που πονά. Όπως δηλώνει ο τίτλος, η συλλογή γέρνει προς το απόγευμα της ραστώνης και το βράδυ της περισυλλογής. Στην αλίευση της ερωτικής μνήμης που πραγματοποιεί η ποιήτρια, το ημίφως είναι ο πιο κατάλληλος φανός για να εντοπιστεί το σημείο που χαράχθηκε το χάδι. Στο μισοσκόταδο αναδύεται, σαν πανσέληνος, το ψυχικό κενό. Τα παιχνιδίσματα του σκότους είναι βέβαια αντανακλάσεις ενός εσωτερικού τοπίου. Αλλά και αφορμές μιας φωταγώγησης της ζωής, έστω με «ημίφως πυγολαμπίδας» (σ. 12). Σημείο πάγιας αναφοράς της ποιήτριας είναι οι στιγμές που λάμπουμε στην αλήθεια της συνύπαρξης: «κι ό,τι αγαπάμε φως είναι / που ξορκίζει το σκοτάδι» (σ. 13). Η Ιστορία, σε κάποια σημεία, έρχεται με τη σειρά της να τροφοδοτήσει τη μυσταγωγία του έρωτα. Ο Διόνυσος της ηδυπαθούς παραφοράς και ο Πόντιος Πιλάτος της αποφυγής κάθε ευθύνης έρχονται σαν προσωπεία μιας ανδρικής παρουσίας που χοροστάτησε στη σαρκική θωπεία αλλά και τη συναισθηματική ασυνέπεια. Η σημαντικότερη αρετή της ποιητικής συλλογής είναι η έμφαση στο συγκεκριμένο. Συλλογές που επικαλούνται τη Μούσα της λυρικής ποίησης Ερατώ κινδυνεύουν πάντα από τον ιμπρεσιονισμό του συναισθήματος. Η χρήση μιας πληρέστερης ʻσκηνογραφίαςʼ σε κάθε ποίημα, που δίνει την αίσθηση της κινηματογραφικής σεκάνς, επιτρέπει στον αναγνώστη να αντικρύσει για λίγο τη μυστική εικόνα του πάθους. Η ποιήτρια, επομένως, φρόντισε να επικαλεστεί με επιτυχία τη Μούσα του έρωτα, όπως ο Οβίδιος στην Ερωτική τέχνη: nunc Erato, nam tu nomen Amoris habes.

.

ΛΙΛΙΑ ΤΣΟΥΒΑ

CULTUREBOOK 6/7/2021

Ο λυρισμός στην ποίηση της Τασούλας Τσιλιμένη

Πού βρέθηκαν τόσα κλαράκια λεμονοκυπάρισσου στο μαξιλάρι της;
Όλη τη νύχτα αυτή κεντούσε πορφυρογέννητες θάλασσες.[i]

Στη γλυκιά μελαγχολία της απογευματινής ραστώνης μάς μεταφέρει η Τασούλα Τσιλιμένη με την ποιητική της συλλογή Η αφωνία του απογεύματος (Μανδραγόρας 2021).

Σύνθεση σε δύο ενότητες: Βλέμματα, Μικρογραφίες. Λυρικoί και διαλογικοί στίχοι σε πρώτο ενικό πρόσωπο με περιγραφές που αναπαριστούν χώρους και υπηρετούν τη μνήμη. Τη σύνθεση διακρίνει εμφανής συγκίνηση, αλλά και υπογειωμένη υπαρξιακή αγωνία.

Η ποίηση της Τασούλας Τσιλιμένη αρθρώνεται την ώρα κυρίως που το ρολόι δείχνει περίπου σαράντα λεπτά πριν τις επτά. Σάββατο απόγευμα ή Κυριακή.

Την ώρα που ο ήλιος καθρεφτίζεται
στα γυμνά παράθυρα των σπιτιών
-το ρολόι δείχνει περίπου σαράντα λεπτά πριν τις επτά-
Σάββατο απόγευμα ή Κυριακή,
μέσα μου απλώνεται μια θλίψη. […]

(Η αφωνία του απογεύματος, σελ. 26-27)

Είναι η θλίψη για την αργία του Σαββατοκύριακου που φεύγει. Σωρεύει εντός της την αίσθηση της ζωής που ξοδεύεται μέσα στον καθημερινό αγώνα για την επιβίωση, μακριά από τα όνειρά μας. Από Δευτέρα μας περιμένει μια νέα πιεστική εβδομάδα στη σκλαβιά του επαγγέλματος, μέσα στη συνάφεια με τους πολλούς, στην αποξένωση. Μόνο τ’ αλάφιασμα του σκλάβου που δουλεύει /σέρνε στην αγορά τη γύμνια του κορμιού σου, / ξένος και για τους ξένους και για τους δικούς σου, γράφει ο Κωστής Παλαμάς.

Η Τασούλα Τσιλιμένη περιγράφει πολύ παραστατικά τη μελαγχολία των κυριακάτικων απογευματινών που χαρακτηρίζονται από εσωτερική μοναξιά και περίσκεψη μπροστά στο παράθυρο με μια κούπα καφέ ή τσάι. Αλλά και τις νύχτες, που ακολουθούν τα θλιμμένα αυτά απογεύματα, με τις λέξεις να καταφθάνουν σαν ακοίμητα σκαθάρια, για να ξυπνήσουν πάθη ερωτικά, να αναμασήσουν προδοσίες, απουσίες, διαψεύσεις, να θυμίσουν εκκρεμότητες ερωτικές, προσωπικούς σταυρούς ή αναστάσεις. Και ας κάνει αγώνα ο νους να ξεφύγει. Αυτές καρφώνονται στους τοίχους, στο ταβάνι, στο πάτωμα.

[…] Σπαθιά οι λέξεις οι ακόμα αγέννητες
σε λώρο επτάκλωνο πιασμένες
ζητούν να κόψουν ανελέητα τη μνήμη
μήπως μπορέσουν και επωάσουνε το πρόσκαιρο
και δώσουν καταφύγιο στο τώρα.

(ΑΛΚΥΟΝΙΔΕΣ, σελ. 11)

Στη συλλογή της Τασούλας Τσιλιμένη Η αφωνία του απογεύματος επικρατεί το συναίσθημα. Η πανίδα και η χλωρίδα έχουν συνεχή παρουσία, όπως και το καλοκαίρι, με εικόνες της θάλασσας, γλάρους που πετούν, αρμυρίκια, κρίταμα, κοχύλια. Οι στίχοι είναι σωματικοί και αισθησιακοί, νοσταλγικοί, με φόντο την ερωτική ματαίωση ή τον χρόνο που περνά.

[…] Κάθε μέρα με παρασημοφορούν αόρατα χέρια. Ο τοίχος μου μετράει 54 μετάλλια. Καλά είσαι εδώ, μου λένε. Έμαθες την πείνα. Κοίταξες κατάματα τη δίψα. Τρόχισε μόνο το θάρρος σου, μου λέω, να είσαι έτοιμη να βγεις έξω όταν σημάνει η ώρα. Γιατί τίποτα δεν είναι πιο επικίνδυνο από το φως που σου κλείνει τα μάτια.

(ΥΠΟΓΕΙΟ, σελ. 32)

Ρήματα, επίθετα, εικονοποιία, χρήση μεταγλώσσας και λέξεις που διαλέγονται με ένα πρόσωπο αγαπημένο στο οποίο απευθύνονται -παρότι συνήθως αυτό είναι απόν- αποτυπώνοντας την ερωτική αναμονή ή την προσδοκία. Κλεισμένο στους ατομικούς του χώρους το ποιητικό υποκείμενο προσηλώνεται σε στιγμές της ιδιωτικής του ζωής βρίσκοντας τρόπους αβρούς να τραγουδήσει τη φθορά, τα πρόσωπα που φεύγουν, τον χρόνο που κυλάει αδυσώπητα. Καταφεύγει συχνά στη μνήμη, μιλώντας χαμηλόφωνα και με παράπονο για τις ανικανοποίητες επιθυμίες, την ερωτική απώλεια.

Τα συναισθήματα στην ποίηση της Τασούλας Τσιλιμένη αποτυπώνονται με τον τρόπο του συμβολισμού. Με την υποβολή, την υπαινικτικότητα, μέσω πραγμάτων και αντικειμένων του εξωτερικού κόσμου που χρησιμοποιούνται για να μεταδώσουν ψυχικές διαθέσεις. Αλλά και με υπερρεαλιστικές εικόνες.

[…] Φορούσε τη χλομάδα του χαμομηλιού
στα χείλη του το μοβ της πασχαλιάς
μαλλιά είχε από εφιάλτες
στα δάχτυλα υποσχέσεις αμφίβολες. […]

(Μάιος, σελ. 33)

Ένας μετασυμβολισμός από τη μία και ένας νεορομαντισμός από την άλλη, όπου κυριαρχεί η αισθαντικότητα, η φιλοσοφία της ατομικής εσωτερικότητας και οι τόνοι είναι γλυκείς, ήρεμοι, υποβλητικοί.

Μοτίβα μοναξιάς, μελαγχολίας, όχι όμως απαισιοδοξίας, στην ενότητα Βλέμματα, με την αγάπη να ξορκίζει το σκοτάδι. Μια βαθιά βιωμένη αποξένωση που συμπορεύεται με την υπαρξιακή οδύνη.

Στη δεύτερη ενότητα Μικρογραφίες, έχουμε άτιτλες ολιγόστιχες συνθέσεις με ακαριαίο νόημα. Μινιατούρες με άρωμα απωανατολικής ποίησης και έντονο λυρισμό. Στη θεματική κυριαρχούν ο χρόνος, η ανθρώπινη μοναξιά, η σιωπή, ο ερωτισμός.

Πού βρέθηκαν τόσα κλαράκια λεμονοκυπάρισσου στο μαξιλάρι της;
Όλη τη νύχτα αυτή κεντούσε πορφυρογέννητες θάλασσες.[i]
Στη γλυκιά μελαγχολία της απογευματινής ραστώνης μάς μεταφέρει η Τασούλα Τσιλιμένη με την ποιητική της συλλογή Η αφωνία του απογεύματος (Μανδραγόρας 2021).
Σύνθεση σε δύο ενότητες: Βλέμματα, Μικρογραφίες. Λυρικoί και διαλογικοί στίχοι σε πρώτο ενικό πρόσωπο με περιγραφές που αναπαριστούν χώρους και υπηρετούν τη μνήμη. Τη σύνθεση διακρίνει εμφανής συγκίνηση, αλλά και υπογειωμένη υπαρξιακή αγωνία.
Η ποίηση της Τασούλας Τσιλιμένη αρθρώνεται την ώρα κυρίως που το ρολόι δείχνει περίπου σαράντα λεπτά πριν τις επτά. Σάββατο απόγευμα ή Κυριακή.
Την ώρα που ο ήλιος καθρεφτίζεται
στα γυμνά παράθυρα των σπιτιών
-το ρολόι δείχνει περίπου σαράντα λεπτά πριν τις επτά-
Σάββατο απόγευμα ή Κυριακή,
μέσα μου απλώνεται μια θλίψη. […]
(Η αφωνία του απογεύματος, σελ. 26-27)
Είναι η θλίψη για την αργία του Σαββατοκύριακου που φεύγει. Σωρεύει εντός της την αίσθηση της ζωής που ξοδεύεται μέσα στον καθημερινό αγώνα για την επιβίωση, μακριά από τα όνειρά μας. Από Δευτέρα μας περιμένει μια νέα πιεστική εβδομάδα στη σκλαβιά του επαγγέλματος, μέσα στη συνάφεια με τους πολλούς, στην αποξένωση. Μόνο τ’ αλάφιασμα του σκλάβου που δουλεύει /σέρνε στην αγορά τη γύμνια του κορμιού σου, / ξένος και για τους ξένους και για τους δικούς σου, γράφει ο Κωστής Παλαμάς.
Η Τασούλα Τσιλιμένη περιγράφει πολύ παραστατικά τη μελαγχολία των κυριακάτικων απογευματινών που χαρακτηρίζονται από εσωτερική μοναξιά και περίσκεψη μπροστά στο παράθυρο με μια κούπα καφέ ή τσάι. Αλλά και τις νύχτες, που ακολουθούν τα θλιμμένα αυτά απογεύματα, με τις λέξεις να καταφθάνουν σαν ακοίμητα σκαθάρια, για να ξυπνήσουν πάθη ερωτικά, να αναμασήσουν προδοσίες, απουσίες, διαψεύσεις, να θυμίσουν εκκρεμότητες ερωτικές, προσωπικούς σταυρούς ή αναστάσεις. Και ας κάνει αγώνα ο νους να ξεφύγει. Αυτές καρφώνονται στους τοίχους, στο ταβάνι, στο πάτωμα.
[…] Σπαθιά οι λέξεις οι ακόμα αγέννητες
σε λώρο επτάκλωνο πιασμένες
ζητούν να κόψουν ανελέητα τη μνήμη
μήπως μπορέσουν και επωάσουνε το πρόσκαιρο
και δώσουν καταφύγιο στο τώρα.
(ΑΛΚΥΟΝΙΔΕΣ, σελ. 11)
Στη συλλογή της Τασούλας Τσιλιμένη Η αφωνία του απογεύματος επικρατεί το συναίσθημα. Η πανίδα και η χλωρίδα έχουν συνεχή παρουσία, όπως και το καλοκαίρι, με εικόνες της θάλασσας, γλάρους που πετούν, αρμυρίκια, κρίταμα, κοχύλια. Οι στίχοι είναι σωματικοί και αισθησιακοί, νοσταλγικοί, με φόντο την ερωτική ματαίωση ή τον χρόνο που περνά.
[…] Κάθε μέρα με παρασημοφορούν αόρατα χέρια. Ο τοίχος μου μετράει 54 μετάλλια. Καλά είσαι εδώ, μου λένε. Έμαθες την πείνα. Κοίταξες κατάματα τη δίψα. Τρόχισε μόνο το θάρρος σου, μου λέω, να είσαι έτοιμη να βγεις έξω όταν σημάνει η ώρα. Γιατί τίποτα δεν είναι πιο επικίνδυνο από το φως που σου κλείνει τα μάτια.
(ΥΠΟΓΕΙΟ, σελ. 32)
Ρήματα, επίθετα, εικονοποιία, χρήση μεταγλώσσας και λέξεις που διαλέγονται με ένα πρόσωπο αγαπημένο στο οποίο απευθύνονται -παρότι συνήθως αυτό είναι απόν- αποτυπώνοντας την ερωτική αναμονή ή την προσδοκία. Κλεισμένο στους ατομικούς του χώρους το ποιητικό υποκείμενο προσηλώνεται σε στιγμές της ιδιωτικής του ζωής βρίσκοντας τρόπους αβρούς να τραγουδήσει τη φθορά, τα πρόσωπα που φεύγουν, τον χρόνο που κυλάει αδυσώπητα. Καταφεύγει συχνά στη μνήμη, μιλώντας χαμηλόφωνα και με παράπονο για τις ανικανοποίητες επιθυμίες, την ερωτική απώλεια.
Τα συναισθήματα στην ποίηση της Τασούλας Τσιλιμένη αποτυπώνονται με τον τρόπο του συμβολισμού. Με την υποβολή, την υπαινικτικότητα, μέσω πραγμάτων και αντικειμένων του εξωτερικού κόσμου που χρησιμοποιούνται για να μεταδώσουν ψυχικές διαθέσεις. Αλλά και με υπερρεαλιστικές εικόνες.
[…] Φορούσε τη χλομάδα του χαμομηλιού
στα χείλη του το μοβ της πασχαλιάς
μαλλιά είχε από εφιάλτες
στα δάχτυλα υποσχέσεις αμφίβολες. […]
(Μάιος, σελ. 33)
Ένας μετασυμβολισμός από τη μία και ένας νεορομαντισμός από την άλλη, όπου κυριαρχεί η αισθαντικότητα, η φιλοσοφία της ατομικής εσωτερικότητας και οι τόνοι είναι γλυκείς, ήρεμοι, υποβλητικοί.
Μοτίβα μοναξιάς, μελαγχολίας, όχι όμως απαισιοδοξίας, στην ενότητα Βλέμματα, με την αγάπη να ξορκίζει το σκοτάδι. Μια βαθιά βιωμένη αποξένωση που συμπορεύεται με την υπαρξιακή οδύνη.
Στη δεύτερη ενότητα Μικρογραφίες, έχουμε άτιτλες ολιγόστιχες συνθέσεις με ακαριαίο νόημα. Μινιατούρες με άρωμα απωανατολικής ποίησης και έντονο λυρισμό. Στη θεματική κυριαρχούν ο χρόνος, η ανθρώπινη μοναξιά, η σιωπή, ο ερωτισμός.

Στην άκρη της μέρας
όνειρα, ελπίδες και φόβοι
διπλώνουν τα κίτρινα φτερά τους
ακονίζουν επίμονα τα ράμφη
το σκοτάδι είναι εφτάψυχο
ανάβουν φωτιές
το ξημέρωμα έρχεται
πάντα με παγωμένο χαμόγελο.
(Μικρογραφίες, σελ. 41)

Η Τασούλα Τσιλιμένη στη συλλογή Η αφωνία του απογεύματος δημιουργεί ποίηση με ευαισθησία και αυτοσυνειδησία. Ο λόγος της χωρίς περιττολογίες, γεμάτος τρυφερότητα και διάχυτο ερωτισμό, αποτυπώνει εύγλωττα τα συναισθήματα που συνοδεύουν τους περισσότερους και τις περισσότερες από εμάς στις απογευματινές ώρες του Σαββατοκύριακου ή τις νύχτες, όταν τους κλειστούς και δαιδαλώδεις χώρους της ψυχής επισκέπτεται η σιωπή.
Έπεσε ο ήλιος
Πληγωμένα γόνατα
Στο τέλος της μέρας.
(Μικρογραφίες, σελ. 43)

[i] Μικρογραφίες, σελ. 37.

(Μικρογραφίες, σελ. 41)

Η Τασούλα Τσιλιμένη στη συλλογή Η αφωνία του απογεύματος δημιουργεί ποίηση με ευαισθησία και αυτοσυνειδησία. Ο λόγος της χωρίς περιττολογίες, γεμάτος τρυφερότητα και διάχυτο ερωτισμό, αποτυπώνει εύγλωττα τα συναισθήματα που συνοδεύουν τους περισσότερους και τις περισσότερες από εμάς στις απογευματινές ώρες του Σαββατοκύριακου ή τις νύχτες, όταν τους κλειστούς και δαιδαλώδεις χώρους της ψυχής επισκέπτεται η σιωπή.

Έπεσε ο ήλιος
Πληγωμένα γόνατα
Στο τέλος της μέρας.

(Μικρογραφίες, σελ. 43)

[i] Μικρογραφίες, σελ. 37.

.

ΤΟ ΚΟΥΜΠΙ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ

ΣΟΦΙΑ ΙΑΚΩΒΙΔΟΥ

vakxikon.gr/Ιούνιος 2018

13 σύντομα κείμενα συναποτελούν τη συλλογή διηγημάτων της Τασούλας Τσιλιμένη, Το κουμπί, η οποία δανείζεται το όνομά της από το εναρκτήριο ομότιτλο κείμενο. Το πρώτο αυτό διήγημα φέρει πολλά από τα γνωρίσματα που θα διακρίνουν το σύνολο του σύντομου αυτού βιβλίου: στροφή στα περασμένα, μέσα από μια ματιά που ανήκει στο αφηγηματικό παρόν, «επισκέπτεται» όμως ξανά τον γενέθλιο τόπο, «ένα χωριό στη μασχάλη του Ολύμπου», με την έννοια όχι μόνο της μετάβασης εκεί, και μάλιστα με το σύνηθες σύγχρονο μέσο, το ιδιωτικό αυτοκίνητο – σε δρόμους που κάποτε διαβαίνονταν με το λεωφορείο, ή όπου ακούγεται ακόμη το ποδοβολητό αλόγων – αλλά και της εξέτασης, σχεδόν της επανεπίσκεψης τόπων, εμπειριών, χώρων, με κυρίαρχο πάντα ανάμεσά τους το χώρο του σπιτιού, που πολλές φορές αποκτά ξεχωριστή σημασία, μια και αυτό είναι εκεί, έστω με τα σημάδια της φθοράς πάνω του, ενώ οι άνθρωποι έχουν προ πολλού φύγει/αποδημήσει. Μια επιστροφή/ επανεπίσκεψη θα είναι το διαρκές μοτίβο, η σταθερή κίνηση που θα διαγράφεται σε καθένα από τα κείμενα. Μια αναζήτηση ανθρώπων κι αισθήσεων που χάθηκαν, χαράχτηκαν όμως με τον πιο εντυπωτικό και βαθύ τρόπο όπως μόνο η οικογένεια, το σπίτι, οι «δικοί» μπορούν να βιωθούν, παραμένοντας ψυχικά ανεξάλειπτοι, φύσει αλλά και θέσει αναντικατάστατοι. Σε πολλά από τα κείμενα ουσιαστικός πρωταγωνιστής είναι σχεδόν το ίδιο το σπίτι, αυτό αποθυμεί η αφηγήτρια, αυτό επιθυμεί να περιποιηθεί, να αερίσει, συγυρίσει, ξαραχνιάσει, και μαζί του να υποστυλώσει ό,τι από την πρότερή της ζωή εμμένει στο χρόνο. Μέσα από εκείνο αντιστέκεται στην αυτοδυναμία της φθοράς, στο μοιραίο της επικράτησής της. Άλλοτε του μιλάει, άλλοτε το κανακεύει και πλένοντας και φροντίζοντάς το αισθάνεται πως κι εκείνο την ξαναβρίσκει σαν μπανιαρισμένο, ευχαριστημένο πλέον μωρό. Η αποκατάσταση ενός διαλόγου με πρόσωπα και πράγματα δεν είναι πάντα εύκολη υπόθεση, στο βιβλίο όμως αυτό γίνεται ήσυχα, μη σπασμωδικά, με μια σταθερότητα, με αλλεπάλληλες και στέρεες προσεγγίσεις σαν κι αυτές που επιτρέπουν τα συνήθη ανοίγματα χρόνου της σύγχρονης ζωής: καλοκαιρινές διακοπές ή τοπικά γλέντια όπου λίγη ντόπια κίνηση βιώνεται ξανά, προτού όλα επιστρέψουν στους συνήθεις ρυθμούς τους, με την ανθρώπινη αποψίλωση και τις λιγοστές, επαναλαμβανόμενες ενασχολήσεις του μικρόκοσμου ενός χωριού. Το θετικό είναι ότι δεν λυγίζει κανείς από το βάρος του συναισθήματος εδώ, νοσταλγεί αλλά δεν αφήνεται να παρασυρθεί, μια γλυκύτητα επικάθεται πάνω από ανθρώπους και πράγματα, κάποτε μια ηθελημένη παιδικότητα, μέσα στην οποία το αφηγηματικό υποκείμενο μοιάζει να χουχουλιάζει, καθώς είναι αναπαυτική, περίπου σαν πολυθρόνα των προτιμώμενων αναμνήσεων. Μαζί με εκείνες ένας κόσμος παλιός αναδύεται, αισθητά πλέον διακριτός από τη σύγχρονη συνθήκη, όπου τα παιδιά παίζανε μήλα μαζί στη γειτονιά, ένα κουλούρι μπορούσε να είναι κάτι το ποθητό γιατί το παιδί δεν το γευόταν ποτέ, το σουσάμι κάτι το μαγικό, ένα ψεύτικο χρυσό δακτυλίδι στην προθήκη του παντοπωλείου του χωριού προνομιακό αντικείμενο, κι η φτώχεια εντέλει κάτι διάφορο από την ανέχεια λόγω ανεργίας, σαν κι εκείνη που μαστίζει το σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο χωριό, μια που η μικρή κοινότητα παρέμενε δεμένη παρά τις όποιες εσωτερικές μικροεντάσεις της: ένα ιδιωτικό δράμα για παράδειγμα όπως το πένθος ήταν αυτόχρημα περίπου συλλογική υπόθεση που υπέβαλλε το δικό της εθιμοτυπικό, άρρητο σεβασμό όπως φαίνεται στο κείμενο «Τα κάλαντα στο κουτί του Καλγκόν», όπου η μικρή ηρωίδα ανησυχεί αν θα της φτάσουν τα ψιλά που της άφησε η μητέρα της για τα παιδιά που θα πουν τα κάλαντα, μέχρι που αντιλαμβάνεται, όταν φτάνει το μεσημέρι και κανείς δεν κοπιάζει, ότι κάλαντα δεν λέγονται σε σπίτι που το έχει πρόσφατα χτυπήσει ο θάνατος. Ένα από τα πιο δυνατά νομίζω κείμενα του βιβλίου, είναι αυτό όπου η αφηγήτρια μπαίνει μόνη της στο πατρικό, πολύ πριν την προγραμματισμένη συνάντηση με τις αδερφές της, για να απολαύσει λίγο χρόνο μόνη της με το σπίτι, προτού εκείνο παραδοθεί προς ενοικίαση. Στην «Αποκαθήλωση», όπως ονομάζεται το εν λόγω κείμενο, η αφηγήτρια (παί)ζει το δικό της μικρό ιδιωτικό ψυχόδραμα πριν τη στιγμή του αποχωρισμού από την οικογενειακή εστία: όπως ακριβώς το ψυχόδραμα ως θεραπευτική μέθοδος της ψυχανάλυσης έχει να κάνει με την υπόδυση κάποιων ρόλων, συνηθέστατα γονεϊκών ή άλλων που συνάπτονται με τη σχέση γονέα-παιδιού, ώστε να αναβιώσει ο πάσχων μέσα από τη δραματοποίηση κάποια σκηνή ή τραύμα, έτσι περίπου κι εδώ η αφηγήτρια αποδύεται σε μία άλλη προσομοίωση αποχωρισμού πηγαίνοντας να καθίσει μια στη θέση που συνήθιζε να πιάνει η ίδια στο δωμάτιο, μια στην καρέκλα του πατέρα της και μετά στην αγαπημένη πολυθρόνα της μάνας της, σε μια ύστατη προσπάθεια να ξαναβρεί κάτι από τις θέσεις, τα χνάρια τους:

«Έβγαλε τις γόβες και αναποφάσιστη στη μέση του δωματίου αναρωτιόταν πού να καθίσει. Τράβηξε στη δική της θέση, αυτή που κάθε Τρίτη βράδυ, που ερχόταν να τους δει, τη φιλοξενούσε: στην άκρη του καναπέ. Σηκώθηκε σχεδόν αμέσως. Έκανε τρία βήματα μπροστά και κάθισε στην καρέκλα όπου καθόταν πάντα ο πατέρας της. «Πάντα», δηλ. μέχρι πριν από ενάμιση χρόνο που στα ενενήντα τους αποχαιρέτησε. Το σώμα της βρήκε τα χνάρια του δικού του σώματος, που ήταν ανεξίτηλα στο πράσινο βελούδο της καρέκλας. Το βλέμμα της ακολούθησε τη διαδρομή του δικού του. Στον απέναντι τοίχο, η σκοτεινή οθόνη της τηλεόρασης. Όχι ότι την παρακολουθούσε και πολύ. Δεν ήταν του καθισιού. Μόνο τις ειδήσεις, κι αυτές μισές. Προτιμούσε πάντα να σκαλίζει και να ασχολείται με κάτι. Δεξιά και σχεδόν κολλητά στην καρέκλα, η πολυθρόνα της μάνας της. Καφέ, με μια φαρδιά πορτοκαλιά ρίγα στο κέντρο. Άλλαξε και πάλι θέση. Λύγισε τα γόνατα και κάθισε αργά, όπως έκανε εκείνη τα τελευταία χρόνια. Σπασμένα και τα δύο ισχία. Στον απέναντι τοίχο, το ρολόι. Είχε σταματήσει εδώ και πενήντα μέρες να μετρά το χρόνο. Το ίδιο και το ημερολόγιο δίπλα απ’το ψυγείο. 7 Ιανουαρίου. Μέρα που έστειλαν με τη μάνα τους χαιρετίσματα κι ένα κομπολόι στον πατέρα τους. Ο κόμπος, που τόση ώρα έκανε μικρές διαδρομές πάνω κάτω, έσπασε το σκοινί κι έφερε δάκρυα. Όταν το βλέμμα καθάρισε, στάθηκε στις κορνίζες του τοίχου»

Αυτός ο τρόπος του περάσματος από το κομπολόι στον κόμπο που σχηματίζουν τα δάκρυα, είναι χαρακτηριστικός των μετωνυμικών περασμάτων που απαντούν συχνά στη γραφή της Τσιλιμένη. Τον ξαναβρίσκουμε για παράδειγμα λίγο παρακάτω, στην έξοδο του σύντομου, αλλά υψηλής συναισθηματικής θερμοκρασίας αυτού κειμένου:

«Οι ρίζες μου», ψυθίρισε κοιτάζοντας τα πρόσωπα στις φωτογραφίες. Κι όπως προσπαθούσε να βρει σκοινί να ισορροπήσει στο «πριν» και το «μετά», άκουσε το κλειδί στην εξώπορτα.

Και μπαίνουν μέσα οι αδερφές της. Μια τέτοια συνάντηση με την απουσία επιφυλάσσουν τα περισσότερα κείμενα της Τσιλιμένη, σε μια προσπάθεια να ανοίξουν δρόμο, τρόπο για μια συνέχεια. Άλλο στοιχείο που επανέρχεται στα διηγήματα, πέρα από αυτό του εσωτερικού χώρου, του σπιτιού, είναι σε ό,τι αφορά το εξωτερικό, το νερό, ως ποτάμι ή λίμνη. Συχνά συνάπτεται με το μοτίβο της απόσυρσης, της απουσίας ή και του θανάτου που μπορεί όμως να γίνει λίπασμα για νέα οργανική ζωή, όπως συμβαίνει για παράδειγμα με την από χρόνια αποστραγγισμένη λίμνη του χωριού, που στην επιφάνειά της φυτρώνουν πλέον πατάτες και φασόλια. Κοντά σε όλη αυτήν τη μικρή ανθρωπογεωγραφία, περίπου ως ήσυχη και πάλι υπόμνησή της, κυκλοφορούν στα πεζά αυτά και κάποιες, λίγες, λέξεις της ντοπιολαλιάς, τα «κάτσαρα» για παράδειγμα, τα κόκκινα κρίνα της περιοχής, τα λεγόμενα και λουλούδια του Μαγιού ή λουλούδια του Χριστού ή τα «καβάκια» που φυτρώνουν κοντά στη λίμνη, σχηματίζοντας τα όριά της, οι μαύρες λεύκες δηλαδή που μοιάζουν με κυπαρίσσια. Τέλος, πολλαπλές είναι οι υπόγειες διασταυρώσεις αυτών των κειμένων με γνωστά άλλα της ελληνικής γραμματείας. Δύσκολα δεν θα πήγαινε το μυαλό στον τρόπο που πρωταγωνιστούν για παράδειγμα το σπίτι, τα έπιπλα, τα αντικείμενα στις Δύσκολες νύχτες της Μ. Αξιώτη, ενώ ένα από τα περισσότερο αιχμηρά κείμενα του τόμου, «Ο λύκος», όπου η γλυκύτητα της προστατευμένης παιδικής ηλικίας ενός κοριτσιού απειλείται από έναν εισβολέα που αμέσως βρίσκει την ευκαιρία να την παρενοχλήσει, θυμίζει αρκετά μια από τις εναρκτήριες σκηνές του μυθιστορήματος της Μ. Καραπάνου Η Κασσάνδρα κ ο λύκος, όπου η μικρή ηρωίδα διαβάζοντας υποτίθεται ένα βιβλίο στα γόνατα του υπηρέτη μετατρέπεται ερήμην της από αναγνωστικό υποκείμενο σε ερωτικό του αντικείμενο. Αλλά κ η λογοτεχνία πάντα θα συναντάται, εκούσια ή ακούσια με το δικό της σπίτι, τη δική της οικογένεια, τους/τις εν προκειμένω άλλες μεγάλες συγγραφείς.

.

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΡΑΙΚΟΣ 

DIASTIXO.GR/27/3/2018

Η Τασούλα Τσιλιμένη είναι γνωστή ως συγγραφέας λογοτεχνικών κειμένων για μικρούς και μεγάλους και ως συστηματική ερευνήτρια της παιδικής λογοτεχνίας. Η διπλή της ιδιότητα ως λογοτέχνιδος και ως ε-ρευνήτριας συνυφαίνει το προσωπικό της συγγραφικό ιδίωμα, το οποίο διακρίνεται για τις λογοτεχνικές του αρετές, την ευαισθησία του περιεχομένου, αλλά και τη συνεκτικότητα και την οργάνωση της αφηγη-ματικής δομής.

Η ποικιλία των αφηγηματικών φορμών με τις οποίες καταπιάνεται η συγγραφέας είναι μεγάλη. Ωστόσο, οι μικρές ιστορίες αποδεικνύονται ως ειδικότητά της, αφού με αυτές ασχολείται εδώ και χρόνια σε πολλά ε-πίπεδα˙ ερευνητικά, αφού η διδακτορική της διατριβή αφορούσε τη γραμματολογική, παιδαγωγική και γλωσσική εξέταση των μικρών ιστοριών που γράφτηκαν την εικοσαετία 1970-1990, και λογοτεχνικά, αφού συχνά δημοσιεύει μικρές ιστορίες σε διάφορα έντυπα. Η παρούσα ευσύνοπτη συλλογή δεκατριών μικρών ιστοριών, συνολικά 120 σελίδων, με τον χαρακτηριστικό τίτλο Το κουμπί και άλλες ιστορίες απο-τελεί την ωριμότερή της δουλειά σε αυτή την κατηγορία. Εάν, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Ισίδωρος Ζουργός, η συγκεκριμένη συλλογή αναδεικνύει τη «μικρή φόρμα στην πιο μεγάλη της ώρα», θα μπορού-σαμε να εξειδικεύσουμε αναλύοντας στη συνέχεια ότι οι ιστορίες του παρόντος βιβλίου της αναδεικνύουν τη μικρή φόρμα «στην πιο μεγάλη γυναικεία της ώρα».

Γιατί είναι σημαντικές οι μικρές ιστορίες της συλλογής που παρουσιάζουμε; Σε πρώτο επίπεδο είναι σημα-ντικές, γιατί διαθέτουν στέρεα και συνεκτική δομή. Είναι γνωστό ότι σε αντίθεση με τα μεγάλα αφηγημα-τικά κείμενα, στα οποία ο συγγραφέας έχει την άνεση να παρεκκλίνει από το βασικό δομικό σχέδιο, πλα-τειάζοντας ή ενίοτε αναταράσσοντας την αφηγηματική συνέχεια, στις μικρές ιστορίες η στέρεα και συνε-πής δομή λειτουργεί ως βασική συγκολλητική ουσία της λογοτεχνικότητας. Στις δεκατρείς ιστορίες της συλλογής η συγγραφέας οργανώνει την αφήγηση στη βάση ενός συνεκτικού τριμερούς σχήματος.

Στην αρχή παρουσιάζει ξεκάθαρα την εικόνα μιας κατάστασης, που εξελίσσεται σε πρώτο χρόνο. Οι φρά-σεις με τη μορφή ρηματικών δηλώσεων είναι σύντομες και κοφτές: «Κόντευε να ξημερώσει, αλλά το σκοτάδι ήταν ακόμα πηχτό» (σελ. 29), «Το λεωφορείο μπήκε στο Διάδρομο 4» (σελ. 65), «Φορούσε μια άσπρη μικρή ποδιά στη μέση, που ήταν πάντα γαριασμένη» (σελ. 75) κ.ά. Ο αφηγηματικός χρόνος και χώρος σκιαγραφούνται έτσι άμεσα, χωρίς αμφισημίες.

Στη συνέχεια η αρχική εικόνα διαταράσσεται από συμβάντα και περιστατικά, που ανασύρει η συγγραφέας από την προσωπική ή τη συλλογική μνήμη του χωριού, της Καλλιπεύκης Ολύμπου, όπου γεννήθηκε. Α-ναπάντεχες τροπές της πλοκής ανοικειώνουν την αφήγηση μεταφέροντας τον αναγνώστη σε νέα τοπο-χρονικά δεδομένα. Οι εικόνες εναλλάσσονται κρατώντας σε εγρήγορση την ανάγνωση.

Εν τέλει, το τριμερές σχήμα απολήγει σε ένα σύντομο επιμύθιο, στο οποίο η ανάγνωση επανέρχεται στις αρχικές χωροχρονικές οριοθετήσεις, υπό νέες όμως απρόσμενες προϋποθέσεις και κατά κανόνα με ισχυ-ρό συνδηλωτικό περιεχόμενο.

Χαρακτηριστικό της αφηγηματικής ροής που επινοεί η συγγραφέας είναι η διάσπαση της συνέχειας από λεπτομερείς και ρεαλιστικές περιγραφές και αφηγήσεις. Οι λεπτομερείς αυτές και επεξεργασμένες εγκι-βωτίσεις λειτουργούν ως μικροδομές στην ήδη μικροδομή του συνόλου, κάτι σαν μικροί πίνακες μέσα στον μεγαλύτερο πίνακα της ιστορίας. Ωστόσο, οι αφηγηματικές εγκιβωτίσεις δεν λειτουργούν ως ουδέ-τερες ή φλύαρες υποσημειώσεις, αλλά συνδιαμορφώνουν το τελικό λογοτεχνικό νόημα. Όπως για παρά-δειγμα η περιγραφή της παλιάς τοιχογραφίας στον κοιμητηριακό ναό της Αγίας Παρασκευής Καλλιπεύκης (σελ. 16-17), της λίμνης Ασκουρίδος (σελ. 26), του πανηγυριού της Λάρισας κάπου τη δεκαετία του ’60 (σελ. 111-112), των τριών παλιών οικογενειακών φωτογραφιών που ξέμειναν στο πατρικό σπίτι (σελ. 50-54), του πλημμυρισμένου ποταμού (σελ. 18-19).

Η στέρεα και ενσυνείδητη δομή των ιστοριών, οι ζωντανές περιγραφές και οι καίριες και σημαίνουσες λε-πτομέρειες αναδύονται ελεύθερα και ζωντανά. Η αλήθεια που αφηγείται η συγγραφέας είναι πειστική, γιατί ακριβώς βασίζεται σε βιώματα που έζησε ή άκουσε από πρώτο χέρι. Είναι γιατί οι ιστορίες της είναι μαστορικά κεντημένες από προσωπικές και συλλογικές μνήμες. Νήματα βαμμένα από φυσικές βαφές βιω-μένων καταστάσεων του χωριού. Επιδέξιες βελονιές, που όμως αρχικά τραυμάτισαν τα δικά της χέρια, κεντούν με αιματηρές μνήμες τον αφηγηματικό καμβά.

Η γραφή της είναι πυκνή, σε γλώσσα απλή, εμπλουτισμένη ενίοτε από το λαϊκό λεξιλόγιο. Κοφτές φρά-σεις, βιωμένοι λαϊκοί διάλογοι, ζωντανοί σαν απομαγνητοφωνημένοι, αναπαριστούν με ρεαλισμό καθημε-ρινές καταστάσεις. Δυναμικές περιγραφές ανασυνθέτουν καταιγισμούς εικόνων και πολυτροπικά διακεί-μενα. Η αγάπη για τις ρεαλιστικές αναπαραστάσεις και τις εικόνες και η ευχέρεια στις περιγραφές λεπτο-μερειών που προαναφέραμε συνδυάζονται πολλές φορές με τις φανταστικές αναπαραστάσεις θρύλων και οραμάτων σε μια διελκυστίνδα καθημερινού και μαγικού ρεαλισμού. Για παράδειγμα, η εικόνα της αλα-φροΐσκιωτης Μήτραινας να μπήγει την αναμμένη λαμπάδα στο νερό της λίμνης (σελ. 72), είναι λες απευ-θείας βγαλμένη από τον ποιητικό κινηματογράφο του Ταρκόφσκι. Και ο ήχος του κονσέρτου για βιολί σε μι ύφεση του Μέντελσον αναμειγνύεται μαγικά με το αεράκι που φέρνει την ανάσα του φρεσκοκαθαρι-σμένου σπιτιού. Ποιητικές εικόνες σε ευσύνοπτες φράσεις, όπως: «Το πούσι και το φύλλωμα των ευκα-λύπτων τέλειωναν τα παραμύθια τους» (σελ. 30). Ή «μια χούφτα χιόνι έπεσε από τα κίτρινα χρυσάνθε-μα» (σελ. 34).

Ωστόσο, το περιεχόμενο του μαγικού ρεαλισμού της συγγραφέως είναι πρωτίστως γυναικεία υπόθεση. Η θέση του μικρού κοριτσιού, της έφηβης, της ώριμης και της ηλικιωμένης γυναίκας στις παραδοσιακές κοινωνίες, αλλά και στις μεταιχμιακές καταστάσεις των δεκαετιών του ’50, του ’60 και του ’70, όταν «τα χωριά τάιζαν με μεγάλες μπουκιές την πόλη» (σελ. 10), συνυφαίνεται με προσωπικά βιώματα, που τραυ-μάτισαν και πόνεσαν. Η φτώχεια και η ορφάνια, ο γάμος σε νεαρή ηλικία, η παιδεραστία ως αποσιωπημέ-νη ετεροτοπία σε κοινωνίες με καλά κρυμμένα μυστικά, τα σχολικά χρόνια και οι συμμαθήτριες… Πάνω από όλα η μνήμη της μάνας που μεγαλώνει με αυστηρότητα και κόπο τα παιδιά της ή τα χάνει από αρρώ-στιες, που συμπαραστέκεται, αλλά και που λυγίζει, αρρωσταίνει και πεθαίνει. Η συγγραφέας σκιαγραφεί το ψυχογράφημα της γυναίκας στη νεοελληνική κοινωνία, που ζει στο χωριό ή αστικοποιείται στις μεγά-λες πόλεις, όταν μεταναστεύει αναγκαστικά. Επικεντρώνεται στις προσωπικές μικρές γυναικείες ιστορίες κι όχι σε ευρύτερα κοινωνικά προβλήματα και φεμινιστικά ζητήματα.

Η ζωή της υπαίθρου και του χωριού προσεγγίζεται από τη συγγραφέα με μια ιδιότυπη εθνογραφία. Χωρίς φολκλορισμούς και συναισθηματικούς ρομαντισμούς. Ο κόσμος του χωριού αποκαλύπτεται ως διαχρονική και συγχρονική πραγματικότητα, όπου συνυπάρχουν οι θρύλοι, οι παραδόσεις, τα έθιμα, αλλά και οι με-ταλλαγές των μεταπολεμικών χρόνων. Τα στοιχειά της λίμνης και της βρύσης, το φάντασμα του δολο-φονημένου Τούρκου που αγάπησε την Ελληνοπούλα, οι αλαφροΐσκιωτες, οι φωνές των πνιγμένων από τα σπλάχνα της λίμνης συνυπάρχουν με τα καρναβαλικά δρώμενα της δεκαετίας του ’80, τη μερέντα στο ψωμί, το βιτάμ, τα γαριδάκια, τον Μικρό Σερίφη, τις μυτερές γόβες, τον γύρο του θανάτου και τα κουτιά του Καλγκόν.

Τασούλα Τσιλιμένη: «Το κουμπί»Ίσως, εν τέλει, οι μικρές ιστορίες της Τασούλας Τσιλιμένη να είναι η εθνογραφική σπουδή της γυναικείας μνήμης της γενιάς της. Η ρεαλιστική και συνάμα μαγική αναπαράσταση των καταστάσεων που έζησαν πολλές Ελληνίδες της δεκαετίας του ’60 και του ’70, κυρίως αυτές που πέρασαν τα παιδικά τους χρόνια στο χωριό και στη συνέχεια αστικοποιήθηκαν μετά τον αναγκαστικό εκπατρισμό τους στις μεγάλες πό-λεις. Είναι ιστορίες νευρώδεις και δυναμικές που γράφτηκαν επειδή είχαν προηγουμένως προσωπικό και μνημονικό νόημα για τη συγγραφέα. Δίψα για τη ζωή, πυγμή που ξεπερνά τις καθημερινές δυσκολίες της ζωής και μνήμη που συνεχώς ξορκίζεται θα μπορούσαν να είναι η τελική σύνοψη. Ποιητικά θα μπορούσε το ίδιο να διατυπωθεί με τους στίχους μιας νέας ποιήτριας της αμέσως επόμενης γενιάς στην πρώτη της συλλογή: «Απ’ τη μέρα εκείνη σού ’μεινε η πυγμή / Σφιχτά αγκαλιασμένη πάντα με τη μνήμη». Και δεν είναι τυχαίο ότι η νέα ποιήτρια είναι η Βάλια Τσάιτα-Τσιλιμένη, η κόρη της συγγραφέως.

.

ΣΟΥΛΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΟΥ

FREAR.GR/ 18/03/2018

Ξεκουμπώνοντας το «Κουμπί» της Τασούλας Τσιλιμένη

Η Τασούλα Τσιλιμένη προέρχεται από τον κόσμο του παιδικού βιβλίου. Δεν είναι μόνο μία επιστήμονας που ασχολείται, λόγω αντικειμένου, με τα βιβλία για παιδιά, αλλά είναι και μία συγγραφέας που έχει γράψει όμορφες και πρωτότυπες ιστορίες για παιδιά.

Με το βιβλίο της Το κουμπί και άλλες ιστορίες κάνει τώρα ένα άλμα κι έρχεται κοντά μας, να μας μιλήσει για πράγματα των ενηλίκων, δικά της αλλά και δικά μας… Αναρωτήθηκα ποιο μπορεί το κοινό στοιχείο μεταξύ παιδικής λογοτεχνίας και αυτού του έργου που απευθύνεται και αφορά ενήλικες. Ένα εμφανές κοινό στοιχείο είναι ότι το παιδί, ως φιγούρα, τρυπώνει και στις ιστορίες αυτής της συλλογής, και η παιδική ηλικία αναδεικνύεται ως ο τόπος της χαμένης αθωότητας. Η παιδικότητα, τι σημαίνει να είσαι παιδί, θέμα εκ των πραγμάτων δύσκολο να το διαχειρισθεί ένας ενήλικας, είναι κάτι που η Τσιλιμένη πετυχαίνει να σκιαγραφήσει με πειστικότητα σε ορισμένα από τα διηγήματά της, όπως, για παράδειγμα, στο «Τα κάλαντα στο κουτί του ‘Καλγκόν’».

Ένα άλλο στοιχείο, όμως, πιο άδηλο αλλά ωστόσο απτό, που συνδέει τα λογοτεχνικά έργα για παιδιά με την παρούσα συλλογή είναι η ευαισθησία που τα διαπερνά. Δεν μπορεί να γράψει κάποιος για παιδιά αν δεν κάνει τον κόπο να τα νοιώσει, να ξαναθυμηθεί φόβους και αγωνίες και λαχτάρες της δικής του παιδικής ηλικίας. Παρ’ ότι τα παιδιά σαφώς αλλάζουν καθώς αλλάζουν οι ίδιες οι κοινωνίες μέσα στις οποίες μεγαλώνουν, κάτι ουσιώδες μένει : το απορημένο μάτι, που πάντα μαγεύεται από τα παράδοξα του κόσμου των ενηλίκων και που ορισμένες φορές σφαλίζει τρομαγμένο μπροστά στα τρομακτικά αυτού του κόσμου. Αυτή, λοιπόν, η ευαισθησία που αποτελεί προϋπόθεση για να γράψει κανείς για παιδιά, διαφαίνεται στον τρόπο που έχουν γραφτεί και οι ιστορίες για ενήλικες που περιλαμβάνονται στο «Το κουμπί».

Η Τσιλιμένη προσεγγίζει τα θέματά της με τόση ευαισθησία και λεπτότητα ώστε να δημιουργεί συγκινήσεις, να ανοίγει δρόμους για ενδοσκοπήσεις, ταυτίσεις, ή και για αποστασιοποιήσεις. Και το καταφέρνει αυτό χωρίς να χρησιμοποιεί μεγαλόσχημους χαρακτήρες. Οι ήρωές της, ή σωστότερα, οι ηρωίδες της, γιατί αυτές είναι περισσότερες, δεν είναι κάτι το εξαιρετικά περίεργο, είναι, αντίθετα, όπως παρατηρεί και ο Ισίδωρος Ζουργός στο οπισθόφυλλο του βιβλίου, «ήρωες ταπεινοί». Μπορεί, λοιπόν, λόγω του ‘μεγέθους’ τους εύκολα να ταυτισθεί κανείς μαζί τους. Επιπλέον, η πέννα της συγγραφέα τούς απεικονίζει με τόση λεπτομέρεια και γλαφυρότητα που είναι σαν είναι πρόσωπα ζωντανά που τα συναντήσαμε, νοιώσαμε τον καημό τους ή την χαρά τους.

Ορισμένα από τα διηγήματα του βιβλίου φαίνεται ότι αντλούν από τα προσωπικά βιώματα της συγγραφέα. Όμως, η λεπτή διαχωριστική γραμμή που τα χωρίζει από την μυθοπλασία ή, που τα ενώνει μ’ αυτήν, είναι αόρατη κι αυτό είναι ένα από τα προσόντα του βιβλίου. Αυτό, θα ήθελα να παρατηρήσω, είναι ένα δύσκολο στοίχημα για κάθε συγγραφέα και η Τσιλιμένη το κερδίζει. Ίσως για μας τους αναγνώστες φαίνεται να είναι εύκολο για έναν ταλαντούχο συγγραφέα να μετατρέψει τα βιώματά του σε μυθοπλασίες. Όμως, πρόκειται, πιστεύω, για ένα εγχείρημα εξαιρετικά δύσκολο. Τι κόβει κανείς και τι πετά από τα προσωπικά του βιώματα; Τα λέει όλα; Ή μόνο αυτά που κρίνει γοητευτικά για τον αναγνώστη; Πώς πετά από πάνω τους το ρούχο το προσωπικό και τα παραδίδει ντυμένα με άλλα ρούχα στα μάτια των άλλων; Πώς με άλλα λόγια μετουσιώνει κανείς την μνήμη σε λόγο και μάλιστα σε λόγο δημόσιο;

Ένα ενδιαφέρον αφηγηματικό στοιχείο που προσθέτει στη γοητεία που αποπνέουν τα διηγήματα ως σύνολο είναι οι εναλλαγές στην αφηγηματική φωνή. Με ανακατωμένη σειρά, πέντε από αυτά εκφέρονται σε πρωτο-πρόσωπη αφήγηση, μια αφήγηση που μας παρασύρει πιο εύκολα από την τριτο-πρόσωπη να βλέπουμε τον κόσμο του αφηγητή μέσα από τα μάτια του και να ‘βιώνουμε’, τρόπον τινά, τις εμπειρίες του, μπαίνοντας στη θέση του, γινόμενοι μέρος του εγώ του. Τα υπόλοιπα οκτώ διηγήματα εκφέρονται σε τριτοπρόσωπη αφήγηση με εσωτερική εστίαση: ενώ δηλαδή ο αφηγητής είναι ένας εξωτερικός παρατηρητής που βλέπει τους χαρακτήρες από έξω έχει το προνόμιο, ως παντογνώστης, να εισέρχεται στον εσωτερικό κόσμο τους και να βγάζει στο φως ό,τι βρίσκει εκεί: συγκινήσεις, φόβους, αγωνίες, συναισθήματα…

Άλλη φωνή, λοιπόν, αναλαμβάνει τον λόγο σε κάθε διήγημα, άλλος άνθρωπος είναι αυτός που δρα, που θυμάται, που πονάει ή χαίρεται, και με άλλο, κάθε φορά, μάτι βλέπουμε κι εμείς οι αναγνώστες τον κόσμο. Είναι κι αυτό ένα από τα προνόμια και τα προσόντα του διηγήματος ως είδους. Όμως, αυτές οι διάφορες φωνές, οι διάφορες οπτικές και αφηγήσεις συναντιούνται, συμπλέκονται και αλληλο-συμπληρώνονται επειδή αναφέρονται σε έναν κοινό τόπο: στον γεωγραφικό χώρο της Θεσσαλίας και πιο συγκεκριμένα στα χωριά του Ολύμπου. Το τοπίο, το βουνό, και κυρίως το νερό τις διαποτίζει και τους δίνει ένα συγκεκριμένο άρωμα.

Τα θέματα των διηγημάτων στο Κουμπί δεν είναι πάντα ευχάριστα. Μήπως είναι η ζωή; Είναι παράλογο να ζητούμε από την λογοτεχνία να είναι ευχάριστη και ψυχαγωγική όταν γύρω μας συγκρούεται κάθε στιγμή η χαρά με την αγωνία και τον πόνο. Η φθορά κι ο θάνατος, η απώλεια της αθωότητας και γενικότερα η απώλεια και η εγκατάλειψη είναι θέματα οδυνηρά. Επιπλέον, επειδή όλα τα πρόσωπα φαίνεται να αναδύονται μέσα από την αχλή της μνήμης, και κάποια από αυτά και μέσα από την αχλή της νοσταλγίας, επειδή κάποια από αυτά διαβαίνουν το αόρατο κατώφλι και γυρίζουν πίσω στην οριστικά χαμένη θαλπωρή της παιδικής ηλικίας, φέρουν ένα αδιόρατο άγγιγμα μελαγχολίας που περνάει απέναντι, στον αναγνώστη. Εμένα, για παράδειγμα, με άγγιξαν ιδιαίτερα το διήγημα του τίτλου, «Το Κουμπί» και τα δύο διηγήματα που αφορούν στα παλιά, ακατοίκητα πια πατρικά σπίτια, επειδή άγγιξαν εκείνη την μυστική χορδή του πόνου που πάλλεται μέσα μου όταν θυμάμαι την μαμά μου ή όταν περνάω και δεν βλέπω πια το πατρικό μου σπίτι παρά ένα χορταριασμένο οικόπεδο.

Όμως, το ότι διαβάζοντας για μιαν άλλη, μιαν άγνωστη, μια ηρωίδα μιας μυθοπλασίας, συγκινήθηκα, το ότι το κείμενο μπόρεσε και βρήκε το δικό μου επώδυνο τραύμα, είναι για μένα η απόδειξη ότι το διήγημα πέτυχε το στόχο του. Ο Wolfgang Iser έχει πει ότι άλλο πράγμα είναι ένα λογοτεχνικό κείμενο κι άλλο ένα λογοτεχνικό έργο: το κείμενο γίνεται έργο μόνο όταν το πραγματώσει ο αναγνώστης. Το ίδιο το κείμενο μας κάνει εκκλήσεις με όλα τα πλούσια μέσα που διαθέτει για να το πραγματώσουμε: να καταλάβουμε το νόημά του, να γελάσουμε με τα αστεία του, να προβληματιστούμε με τις δυσκολίες που μας παρουσιάζει, με τα ερωτήματα που εγείρει. Ταυτόχρονα, όμως, κι εμείς, ως αναγνώστες, δεν στεκόμαστε γυμνοί μπροστά του: κατά την πράξη της ανάγνωσης φέρνουμε κι εμείς απ’ την πλευρά μας ένα πλήθος γνώσεων και εμπειριών γύρω από την λογοτεχνία αλλά και γύρω από τον κόσμο γενικότερα, ένα πλήθος προσωπικών βιωμάτων ή την διάθεση της στιγμής. Κι έτσι, καθώς διαβάζουμε, γίνεται η χημική αντίδραση μεταξύ κειμένου και αναγνώστη, λαμβάνει χώρα ο σιωπηλός διάλογος μεταξύ τους, γίνεται η πραγμάτωση του κειμένου. Ο καθένας και η καθεμιά από μας που θα διαβάσει το Κουμπί, θα συγκινηθεί από άλλα στοιχεία του, θα κατανοήσει αλλιώς κάποια από τα αφηγούμενα. Έχουν, με άλλα λόγια, τα διηγήματα αυτά την εσωτερική δύναμη να μας επηρεάσουν όλους για διαφορετικούς λόγους.

Υπάρχουν δύο στοιχεία ακόμη του έργου που παρουσιάζουμε σήμερα στα οποία θα ήθελα να σταθώ. Το ένα είναι ο μαγικός ρεαλισμός που χαρακτηρίζει κάποια από τα διηγήματα, αυτό, δηλαδή, το γόνιμο και απίστευτα γοητευτικό πάντρεμα του ρεαλισμού και της φαντασιακής λογοτεχνίας. Πατώντας γερά στην λαϊκή παράδοση του τόπου της, η Τσιλιμένη αφήνει χώρο στις ιστορίες της για να συνυπάρξουν νεράιδες και ξωθιές και φαντάσματα με τους ρεαλιστικούς της ήρωες. Με προσεγμένες δόσεις μεταφυσικού δίνει μιαν άλλη διάσταση στην πεζή πραγματικότητα που περιβάλλει τους ήρωές της και, τραβώντας μας απ’ το μανίκι, μάς ζητά ν’ αφήσουμε πίσω μας, για όσο χρόνο διαρκεί η ανάγνωση, την καταπιεστική λογική μας και να αφεθούμε στο θαύμα. Ν’ αντικρύσουμε, χωρίς φόβο, το φάντασμα του Νταμίλη, του σφαγμένου Τούρκου αξιωματικού να γυρίζει ακόμη και σήμερα, καβάλα στο άσπρο του άλογο, στο σπίτι της χριστιανής που αγάπησε και δεν του την δώσανε, και να νιώσουμε τον καημό του.

Άφησα για τελευταίο, ώστε να το τονίσω, το στοιχείο που λόγω επιστημονικών ενδιαφερόντων αλλά και προσωπικών εμπειριών με άγγιξε ιδιαίτερα: το θέμα της γυναικείας παρουσίας και, πιο συγκεκριμένα, των γυναικείων αναπαραστάσεων που ως αναγνώστρια εντόπισα στα περισσότερα από τα δεκατρία διηγήματα της συλλογής. Δεν φαίνεται αν η συγγραφέας στόχευε στο να αναδείξει την θέση της γυναίκας στην ελληνική κοινωνία του ’50 και του ’60 στην οποία αναφέρεται. Ωστόσο, ανεξάρτητα από τις προθέσεις της ίδιας, εγώ, ως αναγνώστρια, είδα ένα ρεαλιστικό και συγχρόνως λεπταίσθητο σκιαγράφημα της γυναίκας, και ιδιαίτερα των κοινωνικών ρόλων που της υπέβαλε η πατριαρχική ιδεολογία. Οι περισσότερες από τις ηρωίδες της Τσιλιμένη είναι γυναίκες ή κορίτσια που ζούσαν στην μεταπολεμική και μετεμφυλιακή περίοδο στην ύπαιθρο ή που αστικοποιήθηκαν στις μεγάλες πόλεις, όπου εξαναγκάστηκαν, λόγω φτώχειας, να μεταναστεύσουν. Είδα στα διηγήματα την κοριτσίστικη παιδική ηλικία με τις αγωνίες της, είδα το κορίτσι που το αρραβωνιάζουν από τα δεκατέσσερα, τη γυναίκα που της στρεβλώνουν την ζωή τα αυστηρά ήθη του πένθους, την μάνα που μεγαλώνει με φτώχεια, με κόπους αλλά και με αξιοπρέπεια τα παιδιά της, την γυναίκα που μαζεύει τα λείψανα του αποκεφαλισμένου άνδρα της τον καιρό του εμφύλιου, την κόρη που κλείνει το πατρικό της σπίτι και αποχαιρετά τον γενέθλιο τόπο. Είδα, ακόμη, σε τρία διηγήματα το πρόβλημα του βιασμού ή της σεξουαλικής παρενόχλησης μικρών κοριτσιών δοσμένο με έναν υπαινικτικό, όπως ταιριάζει στη λογοτεχνία, λόγο. Είδα, με άλλα λόγια, κάτι σαν ένα πανόραμα γυναικείων αναπαραστάσεων δοσμένων με έναν ευαίσθητο αλλά ταυτόχρονα λιτό τρόπο.

Αναλογιζόμενη, λοιπόν, όλα εκείνα που μου άρεσαν και με συγκίνησαν καθώς διάβαζα Το κουμπί, καταλήγω λέγοντας με παρρησία ότι πρόκειται για ένα καλό βιβλίο που μακάρι να βρει τον δρόμο του σε αναγνώστες που ξέρουν ν’ αναγνωρίζουν και να εκτιμούν την καλή λογοτεχνία!

.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Δ. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ

OANAGNOSTIS.GR 27/12/2017

Το κουμπί, Ψηφίδες ενός παζλ της ζωής

Συνήθως λέμε – και δεν έχουμε άδικο- ότι τα παιδικά μας χρόνια είναι η πιο άδολη πατρίδα μας, ότι οι παιδικές μας αναμνήσεις και τα βιώματα που αναμοχλεύουν και ζυμώνουν την κατοπινή ζωή μας, είναι το στημόνι και το υφάδι της ζωής. Γι΄αυτό το λόγο οι παιδαγωγοί και οι ψυχολόγοι τονίζουν την αξία και τη σημασία αυτών των πρώτων χρόνων της ζωής. Οι αναλαμπές της παιδικής μνήμης που φωτίζουν την πορεία του ανθρώπου, είναι οδόσημα ενδεικτικά της εξέλιξης και της επήρειας που δέχεται από το οικογενειακό και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον. Το υλικό αυτό με το πέρασμα του χρόνου ωριμάζει και λογοτεχνικά. Αναζητάει τότε να εμφανιστεί και να λάβει αισθητική μορφή, να γίνει μουσική, ζωγραφική, ποίηση, ιστορία.

Σημειώνω αυτές τις λίγες σκέψεις παίρνοντας αφορμή από το πρόσφατο βιβλίο της Τασούλας Τσιλιμένη με τίτλο «Το κουμπί και άλλες ιστορίες», εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2017, σελ.117. Για τη συγγραφέα θα μπορούσαμε να προσθέσουμε πάρα πολλά, τόσο για το ευδόκιμο και πολύχρονο πανεπιστημιακό της έργο –επικεντρωμένο κυρίως στην παιδική/εφηβική λογοτεχνία, Αφήγηση, Μυθοπλασία και Δημιουργική Γραφή- όσο και για το καθαρά λογοτεχνικό της έργο: παραμύθι, ιστορίες, διήγημα, μυθιστόρημα, θέατρο κ.ά. Όμως εδώ αναφερόμαστε στο βιβλίο «Το κουμπί», τη συλλογή δεκατριών μικρών ιστοριών (καθιερώθηκε ο όρος «βραχεία φόρμα»), με πηγή έμπνευσης βιώματα και περιστατικά ζωής-τα περισσότερα αναλαμπές των παιδικών χρόνων.

Τόπος εξέλιξης των συμβάντων και περιπετειών η ευρύτερη Θεσσαλία και ιδιαίτερα η Λάρισα (τόπος καταγωγής της συγγραφέως) και η Καλλιπεύκη Ολύμπου (όπου το πατρικό της σπίτι).Έτσι η τοπιογραφία μάς δίνει ωραίες εικόνες από τον ποταμό Πηνειό, την λίμνη Ασκουρίδα, τη λίμνη Πλαστήρα κ.λπ. Και ασφαλώς τα πρόσωπα και οι χαρακτήρες των ιστοριών είναι θεσσαλοί βουνίσιοι και του κάμπου, του χωριού και της πόλης, άντρες και γυναίκες, με την ιδιαίτερη ψυχολογία και συμπεριφορά τους. Επίσης έχουμε εντυπωσιακές περιγραφές φυσικών φαινομένων, όπως λ.χ. στα διηγήματα «Αντάρα» (τραγικό το περιστατικό με το μωρό) , «Το κερί» (ο πνιγμός των παιδιών στη λίμνη) κ.ά.. Γενικά θα μπορούσα να πω ότι οι εικόνες, διαυγείς και καλοδουλεμένες, αναδεικνύουν το κείμενο, όπως το σταμπωτό σε λευκό ύφασμα.΄Ενας διάχυτος λυρισμός με υπαινιγμούς πολλούς θερμαίνει το λόγο και φορτίζει την αφήγηση συναισθηματικά, υπενθυμίζοντας παρόμοια και οικεία στον αναγνώστη, όπως λ.χ. στα διηγήματα «Τα κουλούρια του Χαρίλαου», «Το δαχτυλίδι» κ.ά. Αλλά εκείνο το στοιχείο που συγκινεί, νομίζω, πιο πολύ είναι η αναφορά στα παιδικά παιχνίδια ( τα περισσότερα αυτοσχέδια) είτε στο σπίτι είτε στην αυλή του σχολείου είτε στις αλάνες είτε στο ποτάμι, αγόρια και κορίτσια. Παιχνίδια της παιδικής αθωότητας…

Η αφήγηση, σε μια γλώσσα ρέουσα που δεν βιάζεται- σαν τα λόγια του παππού ή σαν το νερό ενός ήσυχου ρυακιού- διανθίζεται από ανάσες του λαϊκού λόγου, από ψήγματα του λαϊκού πολιτισμού, τραγουδάκια λυρικά , λαϊκές λέξεις ή κουβέντες και χαρακτηριστικούς διαλόγους. Η εξιστόρηση των αναμνήσεων ξεκινάει από πραγματικά γεγονότα και φαινόμενα για να δώσει τη σκυτάλη στη φαντασία με το λυρισμό και το συναίσθημα, το στοχασμό και την περισυλλογή. Μαζί τους ταξιδεύει και ο αναγνώστης και συνοδοιπορεί με τους ήρωες των ιστοριών και συμπάσχει μαζί τους, χαίρεται και λυπάται. Ξαναζεί τον μαγικό ρεαλισμό των παιδικών μας χρόνων.

Οι πιο πολλές ιστορίες κουβαλούν έναν διαφορετικό αέρα, μυρωμένο από τα παιδικά χρόνια και ταυτόχρονα ψυχρό, με τραγικές εικόνες από τη ζωή της υπαίθρου. Κάποιες άλλες θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν ηθογραφίες, αλλά δοσμένες με μια σύγχρονη αισθητική.΄Αλλες, σπαράγματα μνήμης από ένα παρελθόν με έντονα αποτυπώματα και εντυπώσεις βαθιές, που διασώζουν πρόσωπα αγαπημένα και ξεχωριστούς χαρακτήρες. Βλέπω έναν κόσμο να κινείται μέσα στο φως αλλά και στην ομίχλη, στη χαρά και στη λύπη, στη ζωή και στο θάνατο.

Η συλλογή «Το κουμπί» με τις 13 ιστορίες είναι μια ειλικρινής αφήγηση, δηλαδή διάφανη υπό τον ήλιο, γοητευτική για την φυσική απλότητα και τη θεματογραφία της, για τους χαρακτήρες και τις εικόνες της επαρχιακής Ελλάδας, για τη ζωντανή γλώσσα και την αφηγηματικότητα. Είναι κείμενα γραμμένα μέσα σε εύκρατο ψυχικό κλίμα, γι΄ αυτό και εκπέμπουν δυνατό φως στον αναγνώστη.

.

ΚΩΣΤΑΣ ΔΡΟΥΓΑΛΑΣ

BOOKPRESS.GR 23/12/2017

Με πρωταγωνιστή το θεσσαλικό τοπίο

Το Κουμπί είναι η πρώτη συλλογή διηγημάτων της Τασούλας Τσιλιμένη, παρότι η συγγραφέας είναι γνωστή στον εκδοτικό χώρο εδώ και μία εικοσιπενταετία, με βιβλία τόσο παιδικά όσο και παιδαγωγικά. Η συλλογή αποτελείται από 13 ιστορίες που σχετίζονται με τη ζωή στην ύπαιθρο· κοινό γνώρισμα των διηγημάτων της συλλογής είναι η απώλεια, ο θάνατος, που βρίσκεται είτε στο προσκήνιο είτε στο φόντο της ιστορίας.

Κι ενώ η συλλογή ξεκινάει με ιστορίες χαμηλόφωνες, κουβεντιαστές, που ανασύρουν μνήμες από την παιδική ηλικία (αναφέρουμε ενδεικτικά: «Το κουμπί», «Το ποτάμι», «Το σπίτι»), από τη μέση και μετά οι ιστορίες «δυναμώνουν» σε ένταση και αναγνωστικό ενδιαφέρον: πλέον δεν έχουμε να κάνουμε απλώς με την ανάσυρση παιδικών βιωμάτων, αλλά με ιστορίες που ισορροπούν ανάμεσα στον ρεαλισμό και σε μια σχεδόν λαογραφική φαντασία· διηγήματα που κολλούν στη συνείδηση σαν βδέλλα.

Στην «Αντάρα», δύο γυναίκες, πεθερά και νύφη, αποφασίζουν να πάνε το αβάφτιστο παιδί στον γιατρό σε κάποιο κεφαλοχώρι της Λάρισας· οι τρεις τους περνούν μέσα από το κρύο και την αντάρα του θεσσαλικού τοπίου· νεράιδες και ξωθιές συνυφαίνονται με μια οικογενειακή τραγωδία· η ιστορία ανακαλεί τόσο τον Γεώργιο Βιζυηνό στο «Αμάρτημα της μητρός μου» όσο και τον Θανάση Παπακωνσταντίνου στην «Ομίχλη». Στον «Λύκο», συναντούμε ένα ζευγάρι που προετοιμάζεται για το πανηγύρι των Αγίων Αποστόλων στο καφενείο που διατηρεί· το μικρό τους κοριτσάκι μένει απροστάτευτο στο σπίτι· το συγκλονιστικό φινάλε της ιστορίας αποδίδεται ως ένα παιχνίδι σκιών με τα χέρια. Στο «Κερί», συμπρωταγωνιστής της ιστορίας είναι η ίδια η φύση με τη μορφή μιας λίμνης: ένας ακαδημαϊκός αφουγκράζεται τους ήχους που βγαίνουν από τα σπλάχνα της λίμνης Πλαστήρα ανακαλώντας αντρικά ονόματα που προορίζονται για ανάγνωση το Ψυχοσάββατο.

Το ύφος της συλλογής είναι ανεπιτήδευτο και πυκνό –η καθεμία λέξη έχει τη βαρύτητά της στις σύντομες ιστορίες της Τσιλιμένη–, ενώ η γλώσσα είναι κομψή κι εκφραστική. Αξίζει να αναφέρουμε την ψυχογραφική αναπαράσταση των λογοτεχνικών χαρακτήρων, αφού αποδίδονται με ενάργεια σαν να ήταν από πάντα κομμάτια του περιβάλλοντος στο οποίο ενεργούν. Τα διηγήματα της συλλογής είναι γεμάτα μυρωδιές, γεύσεις, ήχους και αναμνήσεις αλλοτινών εποχών, που παραπέμπουν στον μαγικό ρεαλισμό και στα λαϊκά παραμύθια, και που αποκτούν σήμερα, σε μια εποχή αταίριαστη, περισσότερο «ακαδημαϊκή», μαγικές διαστάσεις: η συγγραφέας στήνει, αν μη τι άλλο, μια ενδιαφέρουσα διανοητική πλεκτάνη.

.

ΑΓΓΕΛΟΣ ΠΕΤΡΟΥΛΑΚΗΣ

FRACTAL 13/12/2017

Ιστορίες με γεύση από γλυκό κουταλιού

Η Τασούλα Τσιλιμένη είναι Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, όπου διδάσκει θέματα Παιδικής – Εφηβικής Λογοτεχνίας. Γεννήθηκε στην Καλλιπεύκη Ολύμπου, ένα χωριό στα 1.050 μέτρα, αλλά μεγάλωσε στη Λάρισα. Η γενέτειρα, αλλά και η πόλη που μεγάλωσε, είναι οι πηγές απ’ τις οποίες ρέουν τα διηγήματα που αποτελούν «Το κουμπί».

Γεύση από γλυκό κουταλιού, σαν εκείνα που έκαναν οι μαμάδες και οι θείες μας κάποτε, ξυπνάει στον ουρανίσκο, ταξιδεύοντας στα διηγήματα της Τασούλας Τσιλιμένη, τα φορτωμένα αναμνήσεις από την παλιά Λάρισα, αλλά και την Καλλιπεύκη.

Η παιδική ηλικία διατρέχει σαν νοητός κεντρικός άξονας όλα τα διηγήματα, ανασυνθέτοντας προσδοκίες και βιώματα που λειάνθηκαν με το πέρασμα του χρόνου κι έμειναν περισσότερο ως γλυκές αναμνήσεις, παρά ως τραυματικές εμπειρίες.

Γραφή απλή, κεντημένη με εικόνες από παιδικά παιγνίδια, από μαθητικές προσδοκίες, αλλά και εμπειρίες, από νοικοκυρές σε συνοικίες υποβαθμισμένες, από συνήθειες του χωριού.

Γραφή ζωντανή, που καταφέρνει να μεταφέρει την ατμόσφαιρα της εποχής, ξεπερνώντας το χάσμα μισού περίπου αιώνα, που μας χωρίσει απ’ αυτήν.

Γραφή τρυφερή σαν χάδι έγκοπης μάνας, που έχει τα χέρια της σκληρά από δουλειές, αλλά βαμβάκι την καρδιά της.

Οι χαρακτήρες αποτυπώνονται μέσα από περιγραφές υπαινικτικές, τα πρόσωπα συνομιλούν με τον αναγνώστη, του απλώνουν το χέρι και τον σεργιανούν στους σκονισμένους δρόμους μιας παραποτάμιας συνοικίας ή στις ανηφοριές ενός χωριού, με συνοδευτικά τη φτώχεια και το όνειρο. Κάπου εκεί προχωράει και μια διάφανη πίκρα, ολόγλυκια ωστόσο, σαν τα παλιά κεντήδια των κυράδων για τα προικιά των θυγατέρων.

Η μάνα, η θεία, η γειτόνισσα, οι δάσκαλοι, ο επιστάτης του σχολείου, η πρόωρη ωρίμανση μιας σχεδόν έφηβης που οδηγήθηκε στην εμπειρία του γάμου, ο λιγομίλητος πατέρας, τα παιδιά τής αλάνας, όπως συνηθίσαμε να λέμε, και όλα όσα συναποτελούσαν τη ζωή εκείνης της εποχής, καταγράφονται ανάγλυφα στις ιστορίες τής Τασούλας Τσιλιμένη, που αφηγείται – χωρίς να καταφεύγει σε μυθοπλασίες – με ζεστή φωνή, γεγονότα που αποτυπώθηκαν στα μάτια της τρυφερής ηλικίας κι έμειναν ως σημαντικές στιγμές.

Η Τασούλα Τσιλιμένη με τον άμεσο λόγο της μας μιλά για το κυριότερο: Όλοι μας έχουμε συνέχεια. Η εξέλιξη δεν είναι τυχαία κατάσταση. Από κάπου ξεκινήσαμε για να βαδίζουμε τώρα τον δρόμο μας. Για κάποιους, αυτή η εξελικτική πορεία, διασταυρώθηκε με γεγονότα που προσέφεραν γόνιμες εμπειρίες, όσο κι αν είχαν, κατά την τρέχουσα στιγμή, μια μετάγευση πίκρας.

.

ΜΑΝΟΣ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ

FRACTAL 29/11/2017

Τα πολλαπλά πρόσωπα της απώλειας

Μου αρέσουν οι συλλογές διηγημάτων.
Για δυο κυρίως λόγους.
Ο ένας έχει να κάνει με το ότι κάθε διήγημα είναι ολιγοσέλιδο. Μπορώ να το διαβάσω σχετικά σύντομα και σίγουρα σε στιγμές που ο διαθέσιμος χρόνος για ανάγνωση είναι πιεστικός. Οι λίγες σελίδες φιλοξενούν μια αυτοτελή ιστορία κι έτσι καλύπτουν την ανάγκη μου να ΄ γευτώ ’ την λογοτεχνική απόλαυση.

Ο δεύτερος λόγος είναι η ποικιλία των ανθρώπων που μέσα σε μια συλλογή διηγημάτων θα ανακαλύψω.

Ακόμα και τα πλέον πολυπρόσωπα μυθιστορήματα δεν μπορούν να σου προσφέρουν τη χαρά να γνωρίσεις από κοντά τόσους ανθρώπους, όσοι υπάρχουν σε μια συλλογή διηγημάτων. Να ακούσεις τις ιστορίες τους, να μυηθείς στα πάθη τους, να μοιραστείς μαζί τους όνειρα και αδιέξοδα που ίσως να είναι και δικά σου.

Πολλοί είναι αυτοί που θεωρούν τη συγγραφή μυθιστορημάτων πιο απαιτητική από τη σύνθεση ενός διηγήματος. Ασφαλώς και διαφωνώ. Κάθε είδος έχει τις δικές του απαιτήσεις και τις δικές του δυσκολίες.

Παρόλα αυτά ίσως να κυκλοφορούν λιγότερα άτεχνα μυθιστορήματα, ενώ είναι περισσότερες οι συλλογές διηγημάτων που δεν έχουν όλα τα χαρακτηριστικά εκείνα που θα τις έκαναν να ενταχθούν σε μια κατηγορία καλής λογοτεχνίας. Ίσως να φταίει το γεγονός πως αρκετοί είναι εκείνοι που νομίζουν πως έχουν την ικανότητα να συνθέσουν μια λογοτεχνική αφήγηση γιατί γνωρίζουν απλά και μόνο ένα γεγονός το ποίο και εν συντομία καταγράφουν.

Στις συλλογές διηγημάτων διαβάζουμε –συνήθως- για μια στιγμή ενός ανθρώπου. Για ένα γεγονός που σημάδεψε κάποιον άλλον. Ή για μια σκέψη που στιγμιαία γεννήθηκε και σύντομα θα πεθάνει.

Και τώρα σκέφτομαι πως ως ανάσες διαβάζω τα διηγήματα μιας συλλογής. Ανάσες άλλων.

Αυτή η σκέψη μου δημιουργήθηκε καθώς αργά, μέρα τη μέρα, διάβαζα τα διηγήματα της συλλογής «Το κουμπί» που έγραψε η Τασούλα Τσιλιμένη.

Η Τσιλιμένη διδάσκει Παιδική Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλίας και είναι και η ίδια συγγραφέας πολλών βιβλίων για παιδιά.

Με τη λογοτεχνία των ενηλίκων έχει και στο παρελθόν ασχοληθεί –θυμάμαι το μυθιστόρημά της «Τη νύχτα που ζήλεψε το φεγγάρι» (2003).

Τώρα με τη συλλογή αυτή, θα έλεγα πως με μια ήρεμη μα και αποφασισμένη στάση επιδιώκει να ενώσει τη ματιά με την οποία βλέπει την παιδική ηλικία όταν απευθύνεται σε μικρής ηλικίας αναγνώστη, με μια άλλη, αυτή του ενήλικου ατόμου που αναζητά το βάθος και την σημασία της παιδικότητας.

Όλα τα διηγήματα της συλλογής αυτής έχουν μια άμεση σχέση με την επαρχία –σχεδόν την ανακηρύσσουν τον τόπο όπου τα άτομα οδεύουν προς την ενηλικίωση. Αναζητούν, ακόμα, τα πολλαπλά πρόσωπα της απώλειας. Και δε διστάζουν μέσα σε μια εποχή τεχνοκρατούμενη να στρέψουν την προσοχή τους προς την δοξασία, το θαύμα, το όποιο ανεξήγητο.

Οι ήρωες ακόμα κι όταν πλέον δεν είναι παιδιά, με κάποιο τρόπο επανέρχονται στην ηλικία της φαινομενικής αθωότητας. Αλλά και όταν είναι σε νεαρά ηλικία (η δεκατετράχρονη Νόρα, για παράδειγμα του τελευταίου διηγήματος) μπορούν και διακρίνουν το σημείο εκείνο όπου θα γίνει ο αποχωρισμός και το κορίτσι θα μετασχηματιστεί σε γυναίκα.

Γραμμένα απλά, με κλασικό τρόπο. Με μια επιπόλαια ανάγνωση θα μπορούσε κάποιος να τα εντάξει σε μια νεώτερης μορφής ηθογραφία.

Μα και σίγουρα όχι μόνο ηθογραφικά κείμενα δε θα τα χαρακτήριζα, αλλά αντίθετα θα τα θεωρούσα και ως μεταμοντέρνα.

Είναι –το σημείωσα και πιο πάνω- αυτή η απλή ματιά που πάει και συλλαμβάνει τη λεπτομέρεια –άλλοτε ένα κουμπί, άλλοτε ένα κέρμα κλεισμένο σε μια παλάμη, ένα ζευγάρι λευκές γόβες ή η φασματική εικόνα ενός αλόγου που περνά πίσω από τους ίσκιους των φύλλων της καρυδιάς.

Σημερινοί οι ήρωες της Τσιλιμένη. Πρόσωπα καθημερινά. Ακούς τις ανάσες τους. Αφουγκράζεσαι τις απλές ζωές τους.

Και θες να μοιραστείς μαζί τους και κάποιες δικές σου στιγμές –μικρές λεπτομέρειες που νόμιζες πως είχες ξεχάσει… Νόμιζες. Μα αυτές παρέμειναν μικρές φλεβίτσες νερού που δακρύζουν μέσα στα αγριόχορτα της κάθε μέρας.

Αφήστε ένα Σχόλιο

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *